در سال های اخیر، افزایش تهدیدات سایبری و پیچیده تر شدن روش های حمله باعث شده سازمان های ایرانی و ارائه دهندگان نرم افزار بیش از گذشته درباره استانداردهای امنیتی حساس باشند. در چنین فضایی، «مجوز افتا» به عنوان یکی از معتبرترین و مهم ترین مجوزهای امنیتی کشور، نقش تعیین کننده ای در اعتمادسازی، شرکت در پروژه های بزرگ و تضمین کیفیت دارد.
بسیاری از کسب وکارها تصور می کنند این مجوز تنها مخصوص سامانه های امنیتی است، اما در واقع دامنه کسب وکارهایی که نیازمند اخذ این مجوز هستند بسیار گسترده تر شده و طیف وسیعی از سازمان ها، حتی شرکت های خصوصی، به نوعی با الزامات آن درگیر هستند. در این مقاله بررسی می کنیم که چه سازمان هایی مشمول دریافت این مجوز هستند و چرا پایبندی به اصول امنیتی مورد تأیید افتا تبدیل به یک الزام جدی شده است.
مجوز افتا چیست و در چه حوزه ای کاربرد دارد؟
پیش از بررسی سازمان های مشمول، لازم است شناخت روشنی از ماهیت مجوز افتا داشته باشیم. مجوز افتا در واقع یک گواهی تخصصی امنیتی است که توسط مرجع رسمی امنیت سایبری کشور صادر می شود تا اطمینان حاصل کند یک محصول نرم افزاری، سخت افزاری یا حتی یک سامانه عملیاتی، حداقل استانداردهای لازم برای حفاظت از داده ها و جلوگیری از نفوذ را داراست.
این مجوز به طور اختصاصی برای مواردی صادر می شود که محصول قرار است در محیط های حساس، دولتی، مالی یا زیرساختی استفاده شود و کوچک ترین نقص امنیتی می تواند تهدیدات فراوانی ایجاد کند. کاربرد اصلی این مجوز زمانی پررنگ تر می شود که کسب وکار قصد داشته باشد در پروژه هایی فعالیت کند که اطلاعات شخصی، مالی یا سازمانی در آنها پردازش می شود.
در چنین پروژه هایی الزام وجود دارد که محصول یا سامانه، پیش از بهره برداری، از نظر امنیتی سنجیده و تایید شود. نکته مهم دیگر این است که مجوز افتا صرفاً یک برگه اداری نیست؛ بلکه نوعی تأییدیه فنی است که نشان می دهد محصول از آزمون های تخصصی عبور کرده و در برابر طیفی از تهدیدات شناخته شده مقاوم است.
نگاهی به انواع محصولات و سامانه هایی که مشمول مجوز افتا می شوند
پیش از آنکه به سازمان های نیازمند این مجوز بپردازیم، ضروری است بدانیم چه نوع محصولات و پلتفرم هایی مشمول فرآیند اخذ مجوز افتا هستند. شناخت این موارد کمک می کند سازمان ها بهتر تشخیص دهند آیا فعالیت آنها نیز در دسته بندی محصولات مشمول قرار می گیرد یا خیر.
معمولاً هر محصولی که داده حساس، تراکنش مالی، احراز هویت کاربران یا اطلاعات محرمانه را پردازش کند، در مسیر دریافت این مجوز قرار می گیرد.
سامانه های نرم افزاری تحت وب و موبایل
بخش بزرگی از متقاضیان مجوز افتا، شرکت هایی هستند که سامانه های نرم افزاری پیچیده توسعه می دهند. بسیاری از این سامانه ها، چه در بستر وب و چه در قالب اپلیکیشن موبایل، در لایه های مختلف با اطلاعات کاربران، اسناد داخلی یا داده های عملیاتی تعامل دارند. زمانی که چنین محصولی قرار است در سازمان های حساس مورد استفاده قرار گیرد، مدیران پروژه ملزم هستند از صحت امنیت آن مطمئن شوند.
سامانه هایی مانند پرتال های اداری، نرم افزارهای مدیریت منابع سازمانی، سامانه های حضور و غیاب، سیستم های مدیریت متمرکز اطلاعات، اپلیکیشن های بانکی و حتی پلتفرم های خدمات آنلاین، نمونه هایی از محصولاتی هستند که نیازمند بررسی امنیتی اند. این الزام به خصوص زمانی جدی تر می شود که محصول قرار باشد در دستگاه های دولتی یا سازمان های دارای داده های محرمانه اجرا شود.
تجهیزات و راهکارهای امنیتی و شبکه
در لایه سخت افزاری نیز بخش قابل توجهی از تجهیزات تحت مقررات دریافت مجوز افتا قرار می گیرند. تجهیزاتی مانند فایروال ها، روترها، سیستم های تشخیص نفوذ، تجهیزات رمزکننده و حتی سامانه های مدیریت شبکه از جمله مواردی هستند که استانداردهای امنیتی در آنها اهمیت بسیار زیادی دارد. هر دستگاهی که در مسیر تبادل داده قرار می گیرد، چنانچه دچار ضعف ساختاری یا نفوذپذیری باشد، می تواند امنیت کل شبکه سازمان را تحت تاثیر قرار دهد.
به همین دلیل، شرکت هایی که این محصولات را تولید یا عرضه می کنند، برای شرکت در پروژه های کلان، ملزم به ارائه محصولاتی هستند که مجوز افتا داشته باشند. هدف اصلی این الزام، جلوگیری از ورود تجهیزات غیرایمن یا دارای آسیب پذیری های شناخته شده به زیرساخت های مهم کشور است.
چه نوع سازمان ها و شرکت هایی معمولاً ملزم به دریافت مجوز افتا هستند؟
پس از شناخت دسته بندی محصولات مشمول، اکنون می توان به طور دقیق بررسی کرد کدام سازمان ها یا کسب وکارها در عمل نیازمند دریافت مجوز افتا هستند. الزام به دریافت این مجوز همیشه به محصول وابسته نیست و گاهی خود سازمان، به واسطه نوع فعالیتش، ملزم به اخذ آن می شود.
در ادامه، اصلی ترین گروه هایی را که معمولاً در این مسیر قرار می گیرند، بررسی خواهیم کرد.
شرکت های فعال در پروژه های دولتی و حاکمیتی
هر سازمان یا شرکتی که قصد مشارکت در پروژه های دولتی داشته باشد، در اولین قدم باید الزامات امنیت اطلاعات را رعایت کند. به دلیل حساسیت داده های دولتی، هر محصولی که در این دستگاه ها استفاده شود باید از نظر امنیتی تایید شده باشد. سامانه هایی مانند اتوماسیون اداری، سامانه های داخلی وزارتخانه ها، سیستم های نظارتی و حتی پلتفرم های خدمات رسانی عمومی، بدون داشتن مجوز افتا امکان بهره برداری ندارند.
در بسیاری از مناقصات دولتی، ارائه مجوز افتا یکی از شروط اصلی شرکت در مزایده محسوب می شود. این الزام به سازمان برگزارکننده اطمینان می دهد که محصول انتخاب شده از حداقل استانداردهای امنیت اطلاعات برخوردار بوده و توان مقابله با تهدیدات رایج را دارد.
ارائه دهندگان سامانه های مالی، بانکی و پرداخت
یکی از حساس ترین حوزه ها در دنیای دیجیتال، بخش مالی و بانکی است. ارائه دهندگان خدمات پرداخت، اپلیکیشن های بانکی، نرم افزارهای حسابداری تحت وب، کیف پول های دیجیتال و تمام سامانه هایی که اطلاعات مالی کاربران را پردازش می کنند، ملزم به رعایت استانداردهای امنیتی بسیار سختگیرانه هستند. در این حوزه، کوچک ترین خلل در امنیت می تواند خسارات سنگین مالی و اعتباری ایجاد کند.
به همین دلیل، سازمان های ناظر معمولاً ضروری می دانند که هر سامانه مالی پیش از ارائه عمومی، مجوز افتا دریافت کند. این مجوز تضمین می کند محصول به درستی تست شده و در برابر تهدیدات سایبری، نفوذ، شنود و دستکاری داده مقاوم است.
شرکت های ارائه دهنده خدمات ابری و مراکز داده
در دنیای امروز، زیرساخت های ابری ستون اصلی ذخیره سازی و تبادل داده هستند. شرکت هایی که خدمات رایانش ابری، میزبانی سرور، دیتاسنتر، کولوکیشن، پلتفرم های ذخیره سازی یا پردازش ابری ارائه می دهند، به دلیل ماهیت داده محور بودن فعالیت شان، باید استانداردهای امنیتی بسیار دقیقی داشته باشند.
این شرکت ها معمولاً با حجم بزرگی از اطلاعات حساس مشتریان سروکار دارند و هرگونه نقص امنیتی می تواند موجب انتشار یا سرقت اطلاعات شود. به همین علت، بسیاری از پروژه های بزرگ و سازمان های دولتی تنها زمانی از خدمات این شرکت ها استفاده می کنند که ارائه دهنده، مجوز افتا داشته باشد.
دریافت این مجوز نشان می دهد زیرساخت ابری یا دیتاسنتر از امنیت کافی برخوردار است و تجهیزات مورد استفاده، مطابق با الزامات امنیتی کشور تایید شده اند.
جدول مقایسه سازمان های مشمول مجوز افتا و نوع الزامات آنها
این جدول تنها برای یک بار ارائه می شود تا درک روشن تری از تفاوت نیازهای سازمان ها نسبت به نوع محصول ارائه شده ایجاد شود.
| نوع سازمان | دلیل نیاز به مجوز افتا | نوع محصولات مشمول |
| سازمان های دولتی | حفظ امنیت داده های محرمانه و اطلاعات عملیاتی | سامانه های نرم افزاری، تجهیزات شبکه |
| شرکت های بانکی و مالی | جلوگیری از نشت داده های تراکنشی و هویتی | نرم افزارهای پرداخت، اپلیکیشن های مالی |
| ارائه دهندگان خدمات ابری | محافظت از داده مشتریان و زیرساخت ذخیره سازی | دیتاسنتر، تجهیزات شبکه و ماژول های امنیتی |
نقش مجوز افتا در جلب اعتماد کارفرمایان و سازمان های دولتی
در بسیاری از پروژه ها، به خصوص پروژه های دولتی و زیرساختی، اعتمادسازی اولین شرط همکاری است. کارفرما پیش از هر تصمیمی باید مطمئن باشد محصولی که قرار است در سازمانش استفاده شود، از نظر امنیتی پایدار و قابل اتکا است. اینجا است که دریافت مجوز افتا نقش تعیین کننده ای پیدا می کند. زمانی که یک شرکت این مجوز را دریافت می کند.
در واقع ثابت کرده که محصولش از یک مسیر ارزیابی دقیق امنیتی عبور کرده و توانسته استانداردهای رسمی را پاس کند. همین موضوع باعث می شود فرآیند مذاکره، عقد قرارداد و ورود به پروژه ها با سرعت و اطمینان بیشتری انجام شود، زیرا کارفرما دیگر نگرانی اولیه درباره ریسک های امنیتی ندارد. وجود این مجوز برای بسیاری از سازمان ها نشانه بلوغ فنی و مدیریتی شرکت ارائه دهنده محصول است.
از نگاه کارفرما، شرکتی که موفق شده مراحل ارزیابی امنیتی را پشت سر بگذارد، احتمالا در سایر حوزه های عملیاتی نیز ساختارمند و قابل اعتماد است. در نتیجه، این مجوز تنها یک الزام فنی نیست؛ بلکه یک ابزار کلیدی برای افزایش اعتبار تجاری و ارتقای جایگاه شرکت در بازار رقابتی است.
اگر مجوز افتا نداشته باشیم چه محدودیت هایی ایجاد می شود؟
نبود مجوز افتا صرفاً یک کمبود اداری محسوب نمی شود. این مسئله می تواند به طور مستقیم مسیر رشد، مشارکت در پروژه ها و حتی اعتماد مشتریان را تحت تأثیر قرار دهد. بسیاری از محصولات نرم افزاری و سخت افزاری به دلیل نداشتن این مجوز، فرصت همکاری با مشتریان بزرگ تر را از دست می دهند. بنابراین لازم است محدودیت های اصلی این موضوع به طور کامل بررسی شود.
محدودیت در ورود به مناقصات خاص
بخش زیادی از پروژه های دولتی، حاکمیتی و زیرساختی تنها زمانی اجازه مشارکت شرکت ها را می دهند که محصول یا سامانه موردنظر دارای مجوز افتا باشد. نبود این مجوز عملاً به معنای عدم امکان حضور در بسیاری از مناقصات رسمی است. در فرآیند ارزیابی اولیه شرکت کنندگان، کارفرمایان پیش از بررسی پیشنهاد مالی یا فنی، وجود این مجوز را چک می کنند و در صورت نبود آن، شرکت حتی وارد مرحله رقابت نیز نمی شود.
این محدودیت باعث شده بسیاری از شرکت های نرم افزاری و ارائه دهندگان تجهیزات شبکه، بدون داشتن این تأییدیه، عملاً امکان ورود به پروژه های سودآور و بلندمدت را نداشته باشند.
کاهش اعتماد کارفرما نسبت به امنیت محصول
یکی دیگر از پیامدهای نداشتن این مجوز، کاهش اعتماد کارفرما است. سازمان هایی که با اطلاعات حساس کاربران یا داده های محرمانه سروکار دارند، نمی توانند ریسک استفاده از محصولاتی را بپذیرند که وضعیت امنیتی آنها روشن نیست. نبود مجوز افتا این پیام را منتقل می کند که محصول هنوز مسیر ارزیابی رسمی را طی نکرده و ممکن است ضعف هایی در بخش امنیت داده یا مقابله با حملات سایبری داشته باشد.
در چنین شرایطی، حتی مشتریان بخش خصوصی نیز ممکن است از همکاری با شرکت صرف نظر کنند و محصولی را انتخاب نمایند که تأییدیه رسمی دارد. بنابراین نداشتن این مجوز تأثیر قابل توجهی بر جذب مشتری و اعتمادسازی دارد.
جمع بندی
اگر سازمان یا شرکت شما در حوزه توسعه نرم افزار، ارائه راهکارهای شبکه، ارائه خدمات ابری، فعالیت در پروژه های دولتی یا طراحی سامانه های مالی و بانکی فعالیت می کند، داشتن مجوز افتا یک مزیت نیست؛ بلکه یک ضرورت است. این مجوز نه تنها امکان ورود به پروژه های بزرگ را فراهم می کند، بلکه نقطه شروعی برای ارتقای کیفیت امنیتی محصول و افزایش اعتماد مشتریان محسوب می شود.
با توجه به رشد تهدیدات سایبری، استانداردهای امنیتی روزبه روز سخت گیرانه تر می شوند و سازمان هایی که از امروز برای دریافت این مجوز اقدام می کنند، در آینده نزدیک از مزیت رقابتی قابل توجهی برخوردار خواهند شد. اگر محصول شما در دسته محصولات نرم افزاری یا سخت افزاری حساس قرار می گیرد، یا قصد ورود به بازارهای گسترده تر دارید، دریافت این مجوز یکی از منطقی ترین سرمایه گذاری هایی است که می توانید انجام دهید.
سوالات متداول
۱. آیا همه شرکت های نرم افزاری ملزم به دریافت مجوز افتا هستند؟
خیر. همه شرکت ها الزامی برای دریافت مجوز افتا ندارند و این مجوز تنها برای محصولاتی موردنیاز است که ماهیت حساس داشته باشند یا قرار باشد در پروژه های دولتی، زیرساختی، مالی یا سازمانی استفاده شوند. بسیاری از نرم افزارهای عمومی مانند اپلیکیشن های ساده تجاری، فروشگاهی یا تولید محتوا، الزامی برای دریافت این مجوز ندارند. اما اگر یک نرم افزار به داده های حساس کاربران، تراکنش های مالی، اطلاعات هویتی، یا اسناد محرمانه سازمانی دسترسی دارد، محصول باید وارد فرآیند ارزیابی امنیتی شود. بنابراین الزام دریافت این مجوز مستقیماً به نوع محصول و حوزه استفاده آن وابسته است، نه صرفاً نوع فعالیت شرکت.
۲. فرآیند دریافت مجوز افتا چقدر زمان بر است و چه مراحلی دارد؟
مدت زمان دریافت این مجوز به پیچیدگی محصول، کیفیت امنیت اولیه و آمادگی مستندات بستگی دارد. معمولاً ابتدا محصول توسط تیم های فنی ارزیابی می شود و گزارش اولیه آسیب پذیری ها ارائه می گردد. سپس شرکت باید این اشکالات را برطرف کند و نسخه جدید محصول را دوباره ارسال کند. در مرحله بعد آزمون های امنیتی عمیق تری انجام می شود تا عملکرد محصول در برابر تهدیدات مختلف بررسی شود. در نهایت، بعد از تأیید نهایی، مجوز افتا صادر می شود. این فرآیند ممکن است از چند هفته تا چند ماه طول بکشد. هرچقدر محصول از ابتدا ساختارمندتر و امن تر طراحی شده باشد، روند صدور مجوز سریع تر پیش خواهد رفت.
۳. اگر شرکت مجوز افتا نگیرد، آیا امکان استفاده از محصول وجود دارد؟
استفاده از محصول بدون مجوز افتا در حوزه های عمومی ممکن است مشکلی ایجاد نکند، اما هنگامی که محصول قرار است در سیستم های حساس، دولتی یا مالی استفاده شود، نبود این مجوز به معنای عدم امکان بهره برداری رسمی است. شرکت های دولتی و بسیاری از شرکت های خصوصی بزرگ تنها زمانی محصول را می پذیرند که وضعیت امنیتی آن ازطریق این مجوز تأیید شده باشد. بنابراین عدم دریافت این مجوز می تواند باعث حذف کامل محصول از بسیاری از همکاری های سازمانی شود و دسترسی به پروژه های کلان را محدود کند.