ایزو 19650 مجموعهای از استانداردهای بینالمللی برای «مدیریت اطلاعات با استفاده از مدلسازی اطلاعات ساختمان (BIM)» در کل چرخه عمر داراییهای ساختهشده است. بخش ۱ مفاهیم و اصول را شرح میدهد، بخش ۲ الزامات مرحله تحویل پروژه را مشخص میکند، بخش ۳ الزامات مرحله بهرهبرداری را بیان میکند، بخش ۴ فرآیند و معیارهای تبادل اطلاعات را استاندارد میکند و بخش ۵ بر مدیریت امنیتمحور اطلاعات تمرکز دارد. این مجموعه برای هر نوع دارایی و هر اندازه سازمان قابل اعمال است.
چرا ایزو 19650 اهمیت دارد
این استاندارد زبان مشترک و فرآیندهای یکپارچه برای تولید، ساختاردهی، تبادل و کنترل کیفیت اطلاعات ایجاد میکند. نتیجه، کاهش دوبارهکاری، کاهش ریسکهای قراردادی، کوتاهشدن زمان تصمیمگیری و امکان رهگیری دادهها در طول طراحی، ساخت و بهرهبرداری است. نهادهایی مانند SGS و BSI نیز ایزو 19650 را چارچوب مرجع همکاری اطلاعاتی در زنجیره تأمین معرفی میکنند.
مروری سریع بر اجزای اصلی سری ایزو 19650
- • ISO 19650-1: مفاهیم و اصول. شامل توصیههایی درباره سازماندهی، ضبط، نسخهبندی و تبادل اطلاعات و اصطلاحاتی مانند مدل اطلاعات پروژه (PIM)، مدل اطلاعات دارایی (AIM) و محیط داده مشترک (CDE).
- • ISO 19650-2: الزامات مرحله تحویل. یک «فرآیند مدیریت» برای تعریف نیازهای اطلاعاتی کارفرما، برنامهریزی تحویل اطلاعات، تولید و تأیید آنها در طول طراحی و ساخت ارائه میدهد. برای همه انواع قرارداد قابل استفاده است.
- • ISO 19650-3: الزامات مرحله بهرهبرداری. بر مدیریت اطلاعات زمانی که دارایی در حال استفاده، نگهداری یا حتی موقّتاً خارج از بهرهبرداری است تمرکز دارد.
- • ISO 19650-4: تبادل اطلاعات. فرآیند و معیارهای تصمیمگیری برای اجرای هر تبادل اطلاعات را استاندارد میکند تا کیفیت خروجی PIM/AIM تضمین شود. برای تبادلات مرحله تحویل و رخدادهای محرک مرحله بهرهبرداری کاربرد دارد.
- • ISO 19650-5: رویکرد امنیتمحور. اصول و الزامات مدیریت امن اطلاعات حساس مرتبط با پروژهها و داراییها را ارائه میدهد. هدف، مدیریت ریسکهای امنیتی بدون تضعیف همکاریهای مبتنی بر BIM است.
اصطلاحات کلیدی و نقشها
- • «طرف منصوبکننده» یا Appointing Party: کارفرما یا مالکی که نیازهای اطلاعاتی را تعریف و الزامات تبادل و کیفیت را تعیین میکند. در بخش ۲، این طرف باید پیشنیازهای اطلاعاتی را قبل از انتصاب پیمانکاران بیان کند.
- • «طرف منصوبشده راهبر» یا Lead Appointed Party: مسئول هدایت تولید اطلاعات بین تیمهای منصوبشده دیگر و ارائه طرحهای اجرایی BIM مطابق الزامات پروژه. راهنمای UK BIM Framework نحوه آمادهسازی برنامه اجرای BIM قبل و بعد از انتصاب را تشریح میکند.
- • CDE یا محیط داده مشترک: بستر کنترلشده برای ذخیره، بهاشتراکگذاری، بازبینی و انتشار اطلاعات در کارتابلهای مشخص مانند «در حال کار»، «اشتراکی»، «منتشرشده» و «بایگانی». این ساختار برای ردیابی و یکپارچگی اطلاعات ضروری است.
چرخه مدیریت اطلاعات در تحویل پروژه بر اساس ISO 19650-2
بخش ۲ یک چرخه گامبهگام را برای مدیریت اطلاعات در طراحی و ساخت ارائه میکند. این چرخه با تعریف نیازهای اطلاعاتی از سوی کارفرما آغاز میشود، سپس الزامات در اسناد دعوت به مناقصه درج میگردد، طرف راهبر برنامه اجرای BIM پیشانتصاب را ارائه میکند، پس از انتصاب برنامه نهایی میشود، تولید و هماهنگی اطلاعات انجام میگیرد، کیفیت سنجی و تأیید میشود و در نقاط عطف تحویل میگردد. این فرایند در سازمانهای با اندازه و ساختار متفاوت قابل پیادهسازی است.
بیشتر بخوانید: ایزو ۲۲۰۵۹: راهنمای گارانتیها و ضمانتهای مصرفکننده
مدیریت اطلاعات در بهرهبرداری طبق ISO 19650-3
بخش ۳ مشخص میکند که چگونه دادههای دارایی در طول عمر بهرهبرداری مدیریت و بهروز شود؛ از تغذیه سامانههای نگهداری و تعمیرات تا ثبت تغییرات، حوادث و مداخلات. راهنمای عملی UK BIM Framework نشان میدهد که پروتکل اطلاعات باید در سطح مدیریت دارایی یا سبد دارایی تعریف و در قراردادهای مرتبط درج شود.
تبادل اطلاعات با کیفیت قابل ارزیابی طبق ISO 19650-4
بخش ۴ با استانداردسازی «فرآیند تبادل» و معیارهای پذیرش، ریسک تحویل اطلاعات ناقص یا ناسازگار را کاهش میدهد. این بخش پیادهسازی مفاهیم بخش ۱ است و برای تبادلات مرحله تحویل و رویدادهای محرک در بهرهبرداری کاربرد دارد. برای مثال، مشخص میکند چه کسی چه چیزی را، در چه قالبی و با چه معیارهای کیفیتی تحویل دهد.
امنیتمحوری در مدیریت اطلاعات طبق ISO 19650-5
بخش ۵ چارچوبی برای شناسایی آسیبپذیریها، تعریف کنترلهای متناسب و آموزش آگاهی امنیتی ارائه میدهد. تأکید میکند مدیریت امنیت نباید منافع همکاری دیجیتال را تضعیف کند. منابع رسمی و دولتی نیز این هدف را تأیید کردهاند.
چه اسنادی در پروژه لازم است
برای انطباق با سری 19650 معمولاً این مصنوعات کلیدی لازم است:
- • الزامات تبادل اطلاعات و معیارهای پذیرش در اسناد مناقصه و قراردادها.
- • پروتکل اطلاعات پروژه که به قراردادها ضمیمه میشود و نقشها، تعاریف و مدارک مورد نیاز را روشن میکند.
- • برنامه اجرای BIM پیشانتصاب و پسانتصاب، شامل ساختاردهی CDE، برنامههای تحویل و رویههای کنترل کیفیت.
نقشه راه پیادهسازی ایزو 19650 در سازمان شما
- ۱) ارزیابی بلوغ فعلی اطلاعات: موجودی سیستمها، فرادادهها، شیوه نامگذاری، وضعیت CDE و کیفیت مدارک پایه را ثبت کنید و با مفاهیم بخش ۱ تطبیق دهید.
- ۲) تعیین نقشها و مسئولیتها: مشخص کنید چه کسی طرف منصوبکننده، راهبر و منصوبشده است و این نقشها در قراردادها بازتاب داده شوند. پروتکل اطلاعات را ضمیمه کنید.
- ۳) تعریف نیازهای اطلاعاتی و معیارهای پذیرش: اهداف، نقاط عطف تحویل و قالبهای تبادل را بهصورت قابل سنجش تدوین کنید تا با الزامات بخش ۴ همراستا باشد.
- ۴) طراحی و پیادهسازی CDE: جریانهای کاری «در حال کار»، «اشتراکی»، «منتشرشده»، «بایگانی»، کنترل نسخه و ردیابی تغییرات را تنظیم کنید.
- ۵) برنامه اجرای BIM: نسخه پیشانتصاب برای پیشنهاددهندگان و نسخه پسانتصاب برای تیم منتخب را تهیه و مصوب کنید.
- ۶) حاکمیت امنیت اطلاعات: ارزیابی ریسک، کنترل دسترسی، سیاستهای بهاشتراکگذاری و آموزش امنیتی را مطابق بخش ۵ تدوین کنید.
- ۷) سنجش و بهبود مستمر: شاخصهایی مانند نرخ پذیرش تبادلات در اولین بار، درصد مدارک ردشده، و زمان چرخه بررسی را پایش کنید و فرآیند را بازبینی کنید.
خطاهای پرتکرار سازمانها
- • نبود پروتکل اطلاعات در قراردادها که باعث اختلاف در نقشها و فرمتها میشود. راهنماهای UK BIM Framework صراحتاً توصیه به درج آن در انتصابها دارند.
- • تعریفنشدن معیارهای پذیرش تبادلات و تکیه بر کنترل کیفی پس از تحویل. ایزو 19650-4 معیارمحور است و باید قبل از تبادل توافق شود.
- • CDE بدون جریان کار مشخص و کنترل نسخه. نتیجه، دوبارهکاری و تضاد اطلاعات است.
- • نادیدهگرفتن ملاحظات امنیتی، بهویژه در پروژههای حساس یا داراییهای حیاتی.
مزایای ملموس برای کارفرمایان و پیمانکاران
کارفرمایان از شفافیت نیازهای اطلاعاتی، کنترل کیفیت تبادلات و قابلیت رهگیری تصمیمها بهره میبرند. پیمانکاران از کاهش ابهام، بهبود هماهنگی میان رشتهها و کاهش ریسک ادعاها سود میبرند. راهنماهای رسمی نیز پشتیبانی میکنند که 19650 چارچوب مدیریت اطلاعات برای هم پروژه و هم بهرهبرداری است.
جایگاه ایزو 19650 در کنار استانداردها و مقررات ملی
بسیاری از کشورها نسخه اروپایی یا ملی این استاندارد را پذیرفته یا اقتباس کردهاند و در چارچوبهای تدارکات عمومی خود ادغام میکنند. نمونهها شامل BS EN ISO 19650-4:2022 و سیاستهای اتخاذ تدریجی در چارچوبهای ملی است. نتیجه، همگرایی روشها و سهولت همکاری بینالمللی است.
چگونه سیستم فرتاک کمک میکند
- ۱) ارزیابی انطباق و نقشه راه: شکاف بین وضعیت فعلی شما و الزامات بخشهای ۱ تا ۵ را شناسایی میکنیم و برنامه زمانبندیشده برای رسیدن به انطباق ارائه میدهیم.
- ۲) تدوین پروتکل اطلاعات و اسناد مناقصه: محتوای قابل درج در دعوت به مناقصه، الزامات تبادل و معیارهای پذیرش را با تکیه بر ISO 19650-2 و ISO 19650-4 آماده میکنیم.
- ۳) طراحی و پیادهسازی CDE: جریان کار، نقشها، کنترل نسخه و الگوهای فراداده را تعریف و پیکربندی میکنیم.
- ۴) برنامه اجرای BIM و آموزش تیمها: BEP پیشانتصاب و پسانتصاب را تهیه و کارگاههای آموزشی عملی برای مدیران پروژه، طراحی، ساخت و بهرهبرداری برگزار میکنیم.
- ۵) طرح امنیت اطلاعات پروژه: ارزیابی ریسک و کنترلهای متناسب مطابق بخش ۵ را مستند و اجرایی میکنیم.
جمعبندی
ایزو 19650 چارچوب مرجع و عملی برای مدیریت اطلاعات در کل چرخه عمر دارایی است. با اجرای دقیق مفاهیم و فرآیندهای بخشهای ۱ تا ۵ میتوان کیفیت تبادلات را قابل سنجش کرد، ریسکها را کاهش داد و تصمیمگیری را مبتنی بر داده کرد. برای آغاز، کافی است نقشها را روشن، نیازهای اطلاعاتی و معیارهای پذیرش را مستند، CDE را استاندارد و پروتکل اطلاعات را در قراردادها ادغام کنید. سسیستم فرتاک این مسیر را بهصورت مرحلهای و قابلاندازهگیری برای سازمان شما پیش میبرد.
منابع برای مطالعه بیشتر
• ISO 19650-1: مفاهیم و اصول. ISO
• ISO 19650-2: الزامات مدیریت اطلاعات در مرحله تحویل. ISO
• ISO 19650-3: الزامات مدیریت اطلاعات در مرحله بهرهبرداری. ISO
• ISO 19650-4: فرآیند و معیارهای تبادل اطلاعات. ISO
• ISO 19650-5: رویکرد امنیتمحور به مدیریت اطلاعات. ISO
• راهنمای UK BIM Framework درباره پروتکل اطلاعات و اجرای 19650. UK BIM Framework+2UK BIM Framework+2