استاندارد ایزو 20553 استاندارد مرجعِ «حفاظت در برابر پرتوها» برای طراحی برنامههای پایش کارگرانی است که در معرض خطر آلودگی داخلی به مواد رادیواکتیو قرار دارند. تازهترین ویرایش، ISO 20553:2025 است (ژانویهٔ ۲۰۲۵) و در اروپا نیز بهصورت EN ISO 20553:2025 پذیرفته شده است. این سند حداقل الزامات و اصول مشترک را برای هدفگذاری، دستهبندی، معیارهای کمی، روشها و الزامات کیفی/مستندسازی برنامههای پایش تعیین میکند.
- دامنه استاندارد ایزو 20553 و آنچه استاندارد تعیین میکند
- دستههای برنامه و انواع پایش (به زبان ساده)
- جدول استاندارد ایزو 20553 «در یک نگاه»
- چرا ISO 20553 برای شما مهم است؟
- طراحی برنامه: ۷ گام عملی
- خطاهای رایج که استاندارد به کاهششان کمک میکند
- استانداردهای مرتبط (برای تکمیل زنجیره)
- پرسشهای متداول استاندارد ایزو 20553
- فهرست منابع
دامنه استاندارد ایزو 20553 و آنچه استاندارد تعیین میکند
استاندارد ایزو 20553 مشخص میکند که یک برنامه پایش داخلی باید دقیقاً چه اجزایی داشته باشد:
- هدفها: چرا پایش انجام میشود و چه خروجیهای تصمیمساز مورد انتظار است.
- دستههای برنامه: انواع سناریوهای پایش برای وضعیتهای عادی، رویدادی، اطمینانبخش و کارویژه.
- معیارهای کمی: آستانهها، حدود تشخیص، عدمقطعیت قابلقبول، بسامد اندازهگیریها و… .
- روشها و معیار گزینش آنها: چه زمانی In vivo (اندازهگیری روی بدن) یا In vitro (بیواَسی در ادرار/مدفوع) مناسب است، و چه زمانی پایش محیطکار کفایت میکند.
- اطلاعات لازم برای طراحی: دادههای فرآیندی، مسیرهای مواجهه، ویژگیهای رادیونوکلید/آئروسل، جمعیت در معرض.
- الزامات عمومیِ برنامه: کنترل کیفیت، تضمین کیفیت، مستندسازی، گزارشدهی و نگهداشت سوابق.
خارج از دامنه: استاندارد پایش رادون و دگرزادهایش را پوشش نمیدهد و وارد «روشهای آزمایشگاهیِ جزئی» یا «تبدیل نتایج به دُز» نمیشود؛ برای دُزسنجی داخلی به استانداردهای مکمل ارجاع میشود.
دستههای برنامه و انواع پایش (به زبان ساده)
چهار دستهٔ برنامه که استاندارد تعریف میکند:
- پایش روتین: برای اطمینان از مطلوببودن شرایط کار و رعایت حدود دُز در عملیات عادی.
- پایش ویژه (Special): بعد از رخدادهای غیرعادیِ واقعی یا مشکوک برای کمیسازی مواجهه.
- پایش اطمینانی (Confirmatory): برای تأیید فرضیات (مثلاً عدم وقوع دریافت داخلی قابلذکر).
- پایش کارویژه (Task-related): ویژهٔ یک عملیات محدود/جدید، یا پس از تغییر عمدهٔ فرایند/تجهیزات.
انواع پایش که میتوان در هر دسته بهکار برد:
- پایش فردی: تجهیز پوشیدنی، In vivo (کلبدنی/تیروئید و …) یا In vitro (ادرار/مدفوع).
- پایش محیطکار: نمونهبرداری هوا، آلودگی سطوح، و… برای برآورد ریسک دریافت.
- پایش جمعی: زیرمجموعهای از پایش محیط که روی گروههای نماینده تمرکز دارد.
جدول استاندارد ایزو 20553 «در یک نگاه»
| محور | توضیح |
|---|---|
| نام کامل | Radiation protection — Monitoring of workers occupationally exposed to a risk of internal contamination with radioactive material |
| تازهترین ویرایش | ISO 20553:2025 (منتشرشده ژانویه ۲۰۲۵) |
| پذیرش اروپایی | EN ISO 20553:2025 (استاندارد هماهنگ CEN) |
| هدف استاندارد | تعیین حداقل الزامات برای طراحی برنامههای پایش داخلی و اصول مشترک اهداف/الزامات |
| دستههای برنامه | روتین، ویژه، اطمینانی، کارویژه |
| انواع پایش | فردی (In vivo / In vitro)، محیطکار، جمعی |
| موارد خارج از دامنه | رادون و دگرزادها، روشهای آزمایشگاهیِ جزئی، تبدیل نتایج به دُز |
| کمیته تدوین | ISO/TC 85/SC 2 (Radiation protection) |
چرا ISO 20553 برای شما مهم است؟
- زبان مشترک مقرراتی: اگر در صنایع چرخهٔ سوخت، پزشکی هستهای، تولید رادیونوکلید، یا مدیریت پسماند فعالیت میکنید، ISO 20553 چارچوبی قابلممیزی برای تعامل با نهاد ناظر میدهد.
- بهینهسازی هزینه/ریسک: با معیارهای کمی و بسامدهای پایش، برنامهای طراحی میکنید که نه کمپایش باشد و نه پرهزینه؛ «بهاندازهٔ نیاز» و قابلدفاع.
- یکپارچگی زنجیرهٔ HSE: پیوند طبیعی با استانداردهای دُزسنجی داخلی و کارایی بیواسی (پایین ببینید) برای بستهٔ کامل مدیریت مواجهه.
طراحی برنامه: ۷ گام عملی
- تحلیل خطر و مسیرهای دریافت (استنشاق/بلع/زخم؛ نوع رادیونوکلید، AMAD، نوع جذب F/M/S).
- انتخاب دستهٔ برنامه (روتین/ویژه/اطمینانی/کارویژه) بر اساس سناریو و اهداف.
- گزینش روشها:
- In vivo (کلبدنی، تیروئید، اندامویژه) برای گاماپرتابها یا ثبت مستقیم.
- In vitro (ادرار/مدفوع) برای رادیونوکلیدهای با دفع قابلردیابی.
- محیطکار برای کنترل پیشدستانهٔ ریسک.
- تعیین بسامد و سطوح مرجع/ثبت (Detection limit، عدمقطعیت پذیرفتنی، فاصلهٔ پایش ΔT).
- طرح QC/QA (بلانک، کنترل بینروزی، کالیبراسیون، ردیابی به مرجع).
- مستندسازی و سوابق فردی (نتایج، فرضیات، عدمقطعیتها، اقدام اصلاحی).
- رابط با دُزسنجی: تبدیل نتایج پایش به دُز مؤثر تعهدی طبق استانداردهای مکمل (پایین).
خطاهای رایج که استاندارد به کاهششان کمک میکند
- آمیختن هدفها: استفاده از یک بسامد برای همهٔ مشاغل، بدون توجه به ریسک واقعی → پایش ناکافی/بیشازحد.
- گزینش نامتناسب روش: تکیهٔ صرف بر محیطکار وقتی بیواسی لازم است، یا بالعکس.
- ابهام در آستانهها و عدمقطعیت: عدم تعریف سطوح مرجع/ثبت و حدود تشخیص → تصمیمناپذیری و مشکلات ممیزی.
- مستندسازی ناکافی: نبودِ سوابق فردی و شواهد QC/QA → عدمقبول نتایج در ممیزی.
استانداردهای مرتبط (برای تکمیل زنجیره)
- ISO 27048: ارزیابی دُز برای پایش مواجهه داخلی کارگران (پل تبدیل نتایج پایش → دُز).
- ISO 28218: معیارهای کارایی برای بیواسی (In vivo / In vitro).
پرسشهای متداول استاندارد ایزو 20553
آیا استاندارد ایزو 20553 به روشهای جزئی آزمایشگاهی میپردازد؟
خیر؛ چارچوب و معیارها را تعیین میکند و برای جزئیات روش و تبدیل به دُز به اسناد مکمل ارجاع میدهد.
نسخهٔ جاری کدام است و در اروپا چه کدی دارد؟
نسخهٔ جاری ISO 20553:2025 است و در اروپا بهصورت EN ISO 20553:2025 پذیرفته شده.
چه دستههای برنامهای باید در طرح لحاظ شوند؟
روتین، ویژه، اطمینانی و کارویژه؛ و در هر کدام میتوانید پایش فردی/محیطی/جمعی را بهتناسب ریسک بهکار گیرید.
مطالعه پیشنهادی:
استاندارد ایزو 20509: ارزیابی «مقاومت به اکسیداسیون» سرامیکهای غیراکسیدی
فهرست منابع
- صفحهٔ رسمی ISO برای ISO 20553:2025 (چکیده و دامنهٔ استاندارد). ISO
- صفحهٔ BSI Knowledge — ISO 20553:2025 (وضعیت جاری و تاریخ انتشار ژانویهٔ ۲۰۲۵). knowledge.bsigroup.com
- پذیرش اروپایی EN ISO 20553:2025 (کاتالوگ CEN/iTeh و فروشگاههای استاندارد). iTeh StandardsANSI Webstore
- متن ویرایش 2006 (پیشنمایش PDF) — تعاریف، دستهها، انواع پایش، اقلام برنامه. ITeh Standards
- اسلاید آموزشی IAEA با فهرست استانداردهای مکمل ISO 27048 و ISO 28218. Nucleus