استاندارد ایزو 20552 ویرایش 2007 یک استاندارد برای هوای محیط کار است که روش تعیین غلظت بخار جیوه را توضیح میدهد. اساس کار: جمعآوری روی بستر طلایی (gold-amalgam) و سپس آنالیز با یکی از دو فناوری CVAAS (جذب اتمی بخارِ سرد) یا CVAFS (فلورسانس اتمی بخارِ سرد). این سند توسط ISO/TC 146 (کیفیت هوا)، SC 2 (اتمسفرهای محیط کار) تدوین شده است. هدف، ارائه یک روش حساس، تکرارپذیر و قابلممیزی برای پایش مواجهه شغلی با بخار جیوه است.
استاندارد، سه سناریوی نمونهبرداری را پوشش میدهد: (الف) وقتی فقط بخار جیوه وجود دارد، (ب) وقتی هم بخار و هم ترکیبات معدنی ذرهای جیوه ممکن است باشند (با پیشفیلتر الیاف کوارتز)، و (ج) وقتی فقط ترکیبات معدنیِ ذرهای مطرحاند که در اینصورت به ISO 17733 ارجاع میدهد.
این روش برای نمونهبرداریهای کوتاهمدت (مثلاً ۱۵ دقیقه) با دبی 0.1 تا 1.0 لیتر در دقیقه مناسب است و برای ارزیابی مواجهه بلندمدت (مثلاً شیفت ۸ ساعته) نیز میتواند با دبی پایینتر بهکار رود. اگر انتظار میرود غلظت بخار جیوه بیش از 20 µg/m³ باشد، استاندارد توصیه میکند به روش تشریحشده در ISO 17733 مراجعه شود.
تداخلها: حضور کلر در هوا (مثلاً در واحدهای کلرآلکالی) این روش را نامناسب میکند؛ همچنین ترکیبات آلیِ جیوه میتوانند پاسخ مثبت کاذب ایجاد کنند.
نکات کلیدی استاندارد ایزو 20552 (بهزبان ساده)
- بستر جاذب: لوله جاذب پمپدار حاوی زمین دیاتومه پوششدادهشده با طلا؛ برای حذف ذرات معدنی جیوه، پیشفیلتر الیاف کوارتز بهکار میرود.
- آنالیزور: واحد دومرحلهای آمالگام طلا + CVAAS یا CVAFS؛ گرمایش مرحلهای لوله نمونه ابتدا برای دفع ترکیبات آلی فرار و سپس برای آزادسازی جیوه به تله طلایی دوم و نهایتاً تزریق به آنالیزور.
- کاربرد: هم نمونهبرداری ایستگاهی (static) و هم نمونهبرداری فردی کوتاهمدت در ناحیه تنفسی کارکنان.
- حدود کاربری: روش بسیار حساس است؛ محدوده عملی به حساسیت دستگاه و ظرفیت لوله جاذب وابسته است (ظرفیت برخی لولههای تجاری >۲ میکروگرم گزارش شده است).
- دوام لولهها: لولههای طلایی در صورت عدم تماس با کلر یا آمونیاک تا حدود ۳۰۰۰ بار قابلاستفادهاند.
جدول استاندارد ایزو 20552 «در یک نگاه»
| محور | توضیح |
|---|---|
| نام کامل | Workplace air — Determination of mercury vapour — Method using gold-amalgam collection and analysis by CVAAS or CVAFS |
| کمیته تدوین | ISO/TC 146, SC 2 (Workplace atmospheres) |
| سناریوهای نمونهبرداری | فقط بخار جیوه؛ بخار+ذرات (با پیشفیلتر کوارتز)؛ فقط ذرات (ارجاع به ISO 17733) |
| مناسب برای | پایش کوتاهمدت (≈۱۵ دقیقه) و بلندمدت (مثلاً ۸ ساعت) |
| دبیهای متعارف | حدود 0.1–1.0 L/min برای کوتاهمدت؛ برای بلندمدت دبیهای پایینتر (مثلاً 0.1 L/min) |
| محدودیت روش | نامناسب در حضور کلر؛ امکان تداخل مثبت با ترکیبات آلیِ جیوه |
| پیوندهای استانداردی | ارجاع هنجاری به ISO 17733 برای ذرات معدنی جیوه و سناریوهای خاص |
| وضعیت انتشار | ویرایش اول (۲۰۰۷)، موجود در کاتالوگ ISO و نسخۀ BSI/DIN |
مراحل اجرا (گامهای عملی)
- نمونهبرداری: کشیدن حجم معلوم هوا از طریق لوله جاذب طلایی با پمپ نمونهبرداریِ کالیبره؛ در صورت احتمال ذرات معدنی، استفاده از پیشفیلتر کوارتز.
- انتقال به آزمایشگاه و آنالیز: نصب لوله در آنالیزور دوتله طلایی؛ گرمایش ~300°C برای دفع آلیهای فرار (جیوه روی تله باقی میماند) → عبور از تله دوم (≈150°C) → سپس گرمایش ≈700°C برای آزادسازی جیوه و ارسال به CVAAS/CVAFS.
- کالیبراسیون و QC: تولید استاندارد بخار جیوه، اجرای بلوک QC (بلانک، کنترل داخلی)، و محاسبۀ عدمقطعیت طبق الزامات عمومی سنجش در محیط کار.
- گزارشدهی: بیان غلظت (µg/m³)، دِبی و زمان نمونهبرداری، نوع بستر/پیشفیلتر، روش آنالیز (CVAAS یا CVAFS)، و ملاحظات تداخل/بازیابی.
اشتباهات رایج و راهکار
- عدم استفاده از پیشفیلتر کوارتز وقتی ذرات معدنی جیوه محتملاند → اندازهگیری کمتر/بیشتر از واقع. راهکار: در سناریوی «بخار+ذرات» حتماً پیشفیلتر نصب شود.
- بِرلَش دبی یا زمان (flow/time drift) در پمپ → خطای حجمی. راهکار: کالیبراسیون قبل/بعد، و کنترل ±۵٪ دبی طی برداشت.
- کاربرد در حضور کلر → نامناسب بودن روش. راهکار: تغییر روش یا ماتریس/مکان نمونهبرداری مطابق توصیه استاندارد.
- عدم توجه به حد 20 µg/m³ برای انتخاب روش مناسب در سطوح بالا → رجوع به ISO 17733.
چکلیست سریع برای تیم HSE/QC
- انتخاب سناریوی درست (فقط بخار / بخار+ذرات / فقط ذرات)
- کالیبرهکردن دبی، ثبت زمان و حجم کل
- استفاده از پیشفیلتر کوارتز در صورت نیاز
- اجرای کالیبراسیون و کنترل کیفیت تحلیلی
- ثبت و گزارش کامل عوامل اثرگذار (دما/دبی/زمان/نوع بستر/نوع دستگاه)
- ارزیابی تداخلهای محتمل (کلر، آلیهای جیوه) و اقدام اصلاحی
پرسشهای پرتکرار استاندارد ایزو 20552 (FAQ)
۱) CVAAS بگیرم یا CVAFS؟
هر دو در استاندارد پذیرفته شدهاند؛ CVAFS معمولاً حساسیت بالاتری دارد، اما انتخاب نهایی به تجهیزات آزمایشگاه و محدوده موردنیاز بستگی دارد.
۲) آیا روش برای نمونهبرداری فردی کوتاهمدت مناسب است؟
بله؛ استاندارد صراحتاً نمونهبرداری کوتاهمدت ~۱۵ دقیقه با 0.1–1.0 L/min را پوشش میدهد.
۳) اگر در کارگاه، کلر وجود دارد چه کنم؟
این روش برای حضور کلر مناسب نیست؛ باید از روشهای جایگزین/استانداردهای مرتبط استفاده شود.
مطالعه پیشنهادی:
ایزو 20507: استاندارد واژهنامه سرامیکهای پیشرفته
فهرست منابع
- فهرست DIN Media برای ISO 20552:2007 — عنوان و دامنه به آلمانی/انگلیسی. DIN Media
- ISO 20552:2007 — Workplace air — Determination of mercury vapour (صفحه رسمی ISO: عنوان و دامنه). ISO
- متن/پیشنمایش استاندارد: روش، سناریوهای نمونهبرداری، دبیها و محدودیتها (فایل PDF). ITeh Standards+1
- معرفی و فروش نسخه BS ISO 20552:2007 (BSI) — اثبات دسترسپذیری و مشخصات انتشاری. knowledge.bsigroup.com