ایزو 45001 چارچوب رسمی برای سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی است. ممیزی این استاندارد بررسی سیستماتیک انطباق و اثربخشی است تا اطمینان حاصل شود خطرها شناسایی و کنترل میشوند، الزامات قانونی رعایت میشود و بهبود مستمر رخ میدهد. این مقاله یک چکلیست کاربردی بندبهبند بههمراه نمونه سؤالات مصاحبه و شواهد مورد انتظار ارائه میکند تا بتوانید ممیزی داخلی یا ممیزی شخص ثالث را دقیق و منظم اجرا کنید.
برای کسب اطلاعات بیشتر مقاله جامع گواهینامه ایزو 45001 را بخوانید.
- هدف، دامنه و انواع ممیزی
- اصول طراحی چکلیست
- بند 4: زمینه سازمان و ذینفعان
- بند 5: رهبری و مشارکت کارکنان
- بند 6: برنامهریزی، شناسایی خطر و اهداف
- بند 7: پشتیبانی
- بند 8: عملیات
- بند 9: ارزیابی عملکرد
- بند 10: بهبود
- نمونه برنامه روز ممیزی
- درجهبندی یافتهها
- چکلیست سریع اجرا
- نمونه سؤالات تخصصی فرآیندی
- شواهدی که ممیز معمولاً طلب میکند
- امتیازدهی و اولویتبندی اقدامات اصلاحی
- نکات عملی برای تیم ممیزی
- نکات برای سازمان ممیزیشونده
- جمعبندی چکلیست ممیزی ایزو 45001 و نمونه سؤالات ممیزی ISO 45001
هدف، دامنه و انواع ممیزی
- هدف: ارزیابی انطباق با الزامات 45001، سنجش اثربخشی کنترلها، کشف فرصتهای بهبود.
- دامنه: واحدها، فرآیندها، سایتها و پیمانکاران مرتبط با سیستم.
- انواع: ممیزی مرحله اول (بررسی آمادگی و مستندات)، مرحله دوم (بررسی اجرای میدانی)، مراقبتی سالانه و ممیزی تمدید.
اصول طراحی چکلیست
- چکلیست باید بندهای 45001 را پوشش دهد و بر خطرهای کلیدی تمرکز کند.
- برای هر سؤال حداقل یک نوع شاهد عینی تعریف کنید: مشاهده، مصاحبه، و بررسی سوابق.
- از نمونهبرداری مبتنی بر ریسک استفاده کنید؛ فعالیتهای با ریسک بالا سهم نمونه بیشتری بگیرند.
- سؤالات را باز طراحی کنید تا صرفاً پاسخ بله/خیر نباشد و جزئیات روش کار روشن شود.
- خروجی چکلیست باید به عدم انطباق، شواهد، ریشهیابی و اقدام اصلاحی متصل شود.
بند 4: زمینه سازمان و ذینفعان
چکلیست:
- تعیین دامنه سیستم مدیریت و مرزهای فیزیکی و سازمانی
- تحلیل موضوعات داخلی و خارجی مؤثر بر ایمنی و بهداشت
- شناسایی نیازها و انتظارات ذینفعان (کارکنان، پیمانکاران، بازرسان، مشتریان)
نمونه سؤالات:
- دامنه سیستم شما کجاست و چه چیزی را عمداً خارج کردهاید؟ چرا؟
- سه موضوع بیرونی که ریسک ایمنی شما را تغییر میدهد چیست؟
- ذینفعان اصلی در ایمنی چه کسانی هستند و چگونه نیازهایشان را رصد میکنید؟
شواهد مورد انتظار: نگاشت فرآیندها، ماتریس ذینفعان، صورتجلسات تحلیل زمینه.
بند 5: رهبری و مشارکت کارکنان
چکلیست:
- سیاست ایمنی و بهداشت شغلی ابلاغ و درکشده
- نقشها و مسئولیتها روشن
- سازوکار مشاوره و مشارکت کارکنان و نمایندگان آنان
نمونه سؤالات:
- سه تعهد سیاست شما کدام است و چگونه به عمل تبدیل شده؟
- آخرین باری که کارکنان در تصمیمهای ایمنی مشارکت کردند چه بوده و چه تغییری رخ داد؟
- سازوکار گزارش بینام خطر یا شبهحادثه چیست؟
شواهد: سیاست امضا شده، برنامههای مشارکت، نمونه پیشنهادات کارکنان و نتایج اجرا.
بند 6: برنامهریزی، شناسایی خطر و اهداف
چکلیست:
- روش شناسایی خطرات، ارزیابی ریسک و تعیین کنترلها
- انطباق با الزامات قانونی و سایر الزامات
- اهداف قابل سنجش و برنامه دستیابی
نمونه سؤالات:
- روش ارزیابی ریسک شما چیست و چگونه با تغییرات سازگار میشود؟
- آخرین تغییر قانونی مرتبط را چگونه پایش و اعمال کردید؟
- اهداف ایمنی امسال چیست و شاخص کلیدی عملکرد هر هدف کدام است؟
شواهد: ثبت خطرات و ریسکها، فهرست قوانین بهروز، اهداف SMART با برنامه اقدام.
بند 7: پشتیبانی
چکلیست:
- منابع کافی و نگهداری تجهیزات ایمنی
- شایستگی و سوابق آموزش بر اساس ریسکها
- آگاهی و ارتباطات داخلی و خارجی
- کنترل اطلاعات مستند
نمونه سؤالات:
- برای اپراتور جرثقیل چه شایستگیهایی تعریف شده و چگونه تأیید میکنید؟
- آموزش ورود به فضای محدود چگونه ارزیابی اثربخشی میشود؟
- چه اطلاعاتی را کنترل مستند دارید و چگونه نسخهها مدیریت میشود؟
شواهد: ماتریس شایستگی، سوابق کالیبراسیون ابزارهای پایش، رویه کنترل اسناد.
بند 8: عملیات
چکلیست کلیدی:
- برنامهریزی و کنترل عملیات بر پایه سلسلهمراتب کنترل
- مدیریت تغییرات فنی، سازمانی و فرآیندی
- کنترل تأمینکنندگان و پیمانکاران
- آمادگی و پاسخ در شرایط اضطراری با تمرین دورهای
نمونه سؤالات:
- نمونهای از حذف یا جایگزینی یک خطر را نشان دهید. چرا آن راهکار انتخاب شد؟
- آخرین تغییر خط تولید چگونه از منظر ایمنی ارزیابی و تصویب شد؟
- پیمانکاران پیش از ورود چه ارزیابی دریافت میکنند و حین کار چگونه پایش میشوند؟
- سناریوی آتشسوزی انبار را تمرین کردهاید؟ چه درسآموختههایی ثبت شد؟
شواهد: دستورالعملهای کاری ایمن، مجوزهای کار، فرمهای مدیریت تغییر، ارزیابی پیمانکار، گزارش مانور.
بند 9: ارزیابی عملکرد
چکلیست:
- پایش و اندازهگیری با شاخصهای پیشرو و پسرو
- ارزیابی انطباق قانونی بهصورت دورهای
- ممیزی داخلی برنامهمحور
- بازنگری مدیریت با ورودیها و خروجیهای مشخص
نمونه سؤالات:
- سه شاخص پیشرو که واقعاً رفتار ایمن را تحریک میکند چیست؟
- چگونه انطباق با ماده X آییننامه ملی را اثبات میکنید؟
- برنامه ممیزی داخلی چگونه بر پایه ریسک اولویتبندی میشود؟
- در آخرین بازنگری مدیریت چه تصمیمهای مشخصی گرفته شد و چه منابعی تخصیص یافت؟
شواهد: داشبورد شاخصها، گزارش ارزیابی انطباق، برنامه و گزارش ممیزی داخلی، صورتجلسه بازنگری مدیریت.
بند 10: بهبود
چکلیست:
- مدیریت رویداد، شبهحادثه و عدم انطباق
- اقدام اصلاحی مبتنی بر علت ریشهای
- اثربخشی اقدامات و یادگیری سازمانی
نمونه سؤالات:
- از روش ۵ چرا یا تحلیل علت ریشهای چگونه استفاده میکنید؟
- نمونهای از اقدام اصلاحی که واقعاً ریسک را کاهش داد ارائه کنید. چه شاخصی این کاهش را تأیید میکند؟
- سازوکار اشتراک درسآموختهها بین واحدها چگونه است؟
شواهد: گزارش تحقیق حادثه، ثبت اقدامات با مسئول و موعد، تأیید اثربخشی پس از اجرا.
نمونه برنامه روز ممیزی
- جلسه افتتاحیه: دامنه، معیار، روش، کانال ارتباط
- تور ایمنی سایت: مشاهده مستقیم خطرهای بحرانی
- مصاحبهها: مدیریت، سرپرستان، کارکنان، پیمانکاران
- مرور سوابق: ریسکها، آموزشها، مجوزهای کار، کالیبراسیون، حوادث
- جمعبندی یافتهها و آمادهسازی شواهد
- جلسه اختتامیه: بیان نقاط قوت، عدم انطباقها، فرصتهای بهبود، توافق بر اقدامات
درجهبندی یافتهها
- عدم انطباق عمده (Major): شکست سیستمی یا ریسک فوری. مثال: نبود ارزیابی ریسک برای فعالیت بحرانی یا عدم اجرای مجوز کار ورود به فضای محدود.
- عدم انطباق جزئی (Minor): ناهماهنگی محدود. مثال: نقص در تکمیل یک فرم آموزش.
- یادداشت/مشاهده: فرصت بهبود بدون نقض الزام. مثال: نیاز به شفافتر شدن معیارهای ارزیابی پیمانکار.
توصیه: برای هر یافته، زمینه، شواهد دقیق، بند مرتبط، ریسک، و اقدام اصلاحی با مسئول و موعد تعیین کنید. اثربخشی را با شاخص یا نمونهبرداری مجدد بسنجید.
چکلیست سریع اجرا
- دامنه و ذینفعان مشخص
- سیاست ابلاغ و فهمیده شده
- خطرها شناسایی و ریسکها ارزیابی
- الزامات قانونی فهرست و بررسی انطباق
- اهداف SMART و برنامه اقدام
- شایستگیها تعریف و آموزش اثربخش
- کنترل عملیات و مجوزهای کار جاری
- مدیریت تغییر فعال
- کنترل پیمانکاران از پیش از ورود تا حین کار
- برنامه اضطراری و مانور
- شاخصهای پایش، ممیزی داخلی، بازنگری مدیریت
- فرآیند حادثه، اقدام اصلاحی و یادگیری
نمونه سؤالات تخصصی فرآیندی
- کار در ارتفاع: چگونه خطر سقوط حذف یا کاهش یافته است؟ آیا سیستم جلوگیری از سقوط بازرسی دورهای شده است؟ بازیابی فرد معلق چگونه تمرین شده؟
- برقکاران: روش قفل و برچسبگذاری چیست؟ چه کسی مجاز است و سوابق آموزش کجاست؟ تست بیبرقی چگونه مستند میشود؟
- مواد شیمیایی: برگههای ایمنی مواد در دسترس کیست؟ تهویه و کنترل تماس چگونه راستیآزمایی میشود؟ برنامه مواجهه شغلی و پایش پزشکی چیست؟
- لیفتراک: مسیرهای تفکیک عابر و وسیله نقلیه چگونه کنترل میشود؟ مجوز رانندگان معتبر است؟ بازرسی پیش از بهرهبرداری ثبت شده؟
- فضای محدود: معیار صدور مجوز، پایش گاز، نجات اضطراری و آموزش تیم نجات چگونه تضمین میشود؟
شواهدی که ممیز معمولاً طلب میکند
- ماتریس ریسک بهروز با پیوند به کنترلها
- فهرست قوانین و گزارش ارزیابی انطباق
- تقویم آموزش، آزمون اثربخشی، صلاحیت مربیان
- سوابق بازرسیهای رفتاری و اصلاحات انجامشده
- گزارش شبهحادثه و اقدام پیشگیرانه
- سوابق مدیریت تغییر و تصمیمات مرتبط
- گزارش ممیزی داخلی و پیگیری عدم انطباقها
- صورتجلسه بازنگری مدیریت با تصمیم و منابع
- گزارش مانور اضطراری و درسآموختهها
- کالیبراسیون ابزارهای پایش و اندازهگیری
امتیازدهی و اولویتبندی اقدامات اصلاحی
- شدت ریسک × احتمال وقوع × سرعت کشفپذیری را مبنا قرار دهید.
- یافتههای مرتبط با خطرات مرگبار، کنترلهای حیاتی، یا الزامات قانونی اولویت ۱ هستند.
- برای هر اقدام اصلاحی: علت ریشهای، اقدام موقت ایمنسازی، اقدام دائمی، مالک، منابع، موعد، و معیار اثربخشی را ثبت کنید.
- پس از اجرا، با داده واقعی اثربخشی را تأیید کنید، نه با امضا.
نکات عملی برای تیم ممیزی
- از مثلث مشاهده، مصاحبه، مستندات بهطور متعادل استفاده کنید.
- سؤالات باز بپرسید، پاسخها را با نمونه واقعی راستیآزمایی کنید.
- در گزارش نهایی از زبان دقیق و بند مرجع استفاده کنید.
- تمرکز بر رفتارها و کنترلهای مؤثر باشد، نه صرفاً کاغذ.
نکات برای سازمان ممیزیشونده
- خطرهای بحرانی و کنترلهای حیاتی را برای ممیز آماده و قابل نمایش نگه دارید.
- کارکنان بدانند چرا کاری را ایمن انجام میدهند، نه فقط چگونه.
- گزارش شبهحادثه را تشویق کنید و بازخورد سریع بدهید.
- دادهها و روندها را روی تابلوها یا داشبورد داخلی بهروز نگه دارید.
جمعبندی چکلیست ممیزی ایزو 45001 و نمونه سؤالات ممیزی ISO 45001
یک چکلیست خوب ایزو 45001 بندهای استاندارد را پوشش میدهد اما بر ریسکهای بحرانی و شواهد واقعی تمرکز میکند. سؤالات باید مشارکت، انطباق قانونی، کارایی کنترلها، و یادگیری سازمانی را آشکار کنند. اگر نمونهبرداری مبتنی بر ریسک انجام دهید، درجهبندی یافتهها را روشن نگه دارید و اقدامات اصلاحی را بر پایه علت ریشهای و شاخص اثربخشی ببندید، ممیزی شما به بهبود واقعی منجر میشود نه صرفاً عبور از یک بررسی. هدف ساده است: کنترل پایدار خطرها و بازگشت سالم همه افراد در پایان هر شیفت.
منبع: https://www.iso.org/standard/63787.html