استاندارد ایزو 20565-3 یا ISO 20565-3:2008 بخش سوم از مجموعهٔ 20565 است که روشهای دستگاهی FAAS (جذب اتمی شعلهای) و ICP-AES (طیفسنجی نشر اتمی با پلاسما جفتشده القایی) را برای آنالیز شیمیایی مواد و محصولات دیرگدازِ کرومدار تعیین میکند. این نسخه در دسامبر ۲۰۰۸ منتشر شده، در سال ۲۰۲۳ بدون تغییر تأیید شده و همچنان نسخهٔ جاری است.
این بخش صراحتاً بهعنوان «جایگزین روش XRF» (استاندارد ISO 12677) معرفی شده و محدودهٔ کاربرد، مواد مرجع/محلولهای استاندارد، مراحل کالیبراسیون و محاسبات گزارش را یکدست میکند.
استاندارد ایزو 20565-3 چه چیزی را استاندارد میکند؟
- دامنهٔ آنالیز: سنجش اکسیدهای کلیدی در دیرگدازهای کرومدار با ICP-AES و FAAS. بخش «الزامات گزارش آزمون» نیز در پایان آمده است.
- همخانوادهها: Part 1 (تجهیزات/واکنشگرها/انحلال و سیلیس گرایومتری) و Part 2 (روشهای وتر/مرطوب). این سهگانه چارچوبی کامل بهعنوان بدیل XRF میسازد.
- وضعیت و کمیته: وضعیت «Published – Confirmed 2023»، ۱۵ صفحه؛ کمیتهٔ ISO/TC 33 (Refractories)، ردهبندی ICS 81.080.
- پذیرش اروپایی: متن ISO بهصورت EN ISO 20565-3:2008 بدون هیچ تغییری پذیرفته شده (نمونهٔ اسلوونی: SIST EN ISO 20565-3:2009).
محدودههای اندازهگیری (نمونههای کلیدی)
طبق متن استاندارد، بازههای زیر برای کاربرد روشها قید شدهاند (نمونه از جداول ۱ و ۳ سند):
- ICP-AES (کاربردی)
SiO₂: 0.1–10%، Al₂O₃: 0.05–10%، Fe₂O₃: 0.01–10%، TiO₂: 0.01–1%، MnO: 0.01–1%، CaO: 0.01–10%، Cr₂O₃: 0.01–10%، ZrO₂: 0.01–0.5%. (برای CaO>10% روش مذکور توصیه نشده است.) - جدول کلیِ محدودهٔ تعیین (پس از لحاظِ LOI) — مطابق صفحهٔ «Scope» استاندارد:
SiO₂ (0.5–10)، Al₂O₃ (2–30)، Fe₂O₃ (0.5–25)، TiO₂/MnO/Na₂O/K₂O (هرکدام 0.01–1)، CaO (0.01–3)، MgO (15–85)، Cr₂O₃ (2–60)، ZrO₂ (0.01–0.5)، P₂O₅ (0.01–5)، LOI: −0.5 تا 5.
نکته: در خود متن، ISO 20565 بهطور صریح جایگزینهای XRF را تعریف میکند؛ بنابراین اگر ترکیب شما خارج از بازههاست، باید رقیقسازی/روش مکمل را در نظر بگیرید یا به Part 2 یا ISO 12677 رجوع کنید.
روش کار به زبان ساده (ICP-AES و FAAS)
- ICP-AES
- اصل: اندازهگیری شدت نشر برای هر عنصر در محلولهای انبار S1 یا S’1 (تهیهشده طبق Part 1).
- استانداردهای داخلی: اسکاندیم (Sc) و ایتریم (Y) با غلظتهای مرجع؛ نمونه به Si، Al، Fe، Ti، Mn، Ca، Cr، Zr در طولموجهای نمونهوار زیر خوانده میشود (جدول ۵): Si 251.611 nm، Al 396.152 nm، Fe 259.940 nm، Ti 334.941 nm، Mn 257.610 nm، Ca 393.366 nm، Cr 267.716 nm، Zr 343.823 nm، استانداردهای داخلی: Y 371.030, Sc 361.383.
- کالیبراسیون: «Series 3 solutions» با ماتریسِ شبیهسازیشده (حاوی مخلوط استاندارد اکسیدها) و محلول داخلی؛ نمودار کالیبراسیون برای هر اکسید رسم میشود.
- FAAS
- استاندارد، روش جذب اتمی شعلهای را برای برخی اکسیدها تشریح و نحوهٔ آمادهسازی محلولهای کالیبراسیون/بلانک، محاسبهٔ جرمکسری و الزامات گزارش را تعیین میکند. (بخش ۴ و ۵ سند).
چرا این سند برای QC/R&D مهم است؟
- بدون XRF هم قابلممیزی هستید: اگر XRF دسترسپذیر نیست یا به روش مرجع مکمل نیاز دارید، Part 3 با Part 1/2 یک بستهٔ قابل مقایسه بین آزمایشگاهها میسازد.
- یکپارچگی ماتریسی: استفاده از محلولهای ماتریسی (Matrix solutions) و استاندارد داخلی خطای اثرِ ماتریس را کاهش میدهد.
- پذیرش بینالمللی/اروپایی: نسخهٔ اروپایی EN ISO 20565-3:2008 بدون تغییر متن ISO منتشر شده است؛ برای مشتریان اروپایی استنادپذیر است.
نکات اجرایی
- از Part 1 شروع کنید: آمادهسازی نمونه/محلولهای S1، S’1 و روتین QC را طبق Part 1 انجام دهید؛ نتیجهٔ Part 3 بدون چارچوب Part 1 پراکندگی خواهد داشت.
- انتخاب محدودهٔ مناسب: قبل از اندازهگیری، ترکیب تقریبی را بدانید و مطمئن شوید هر اکسید داخل رنج کاربرد روش قرار میگیرد.
- کالیبراسیون با ماتریس مشابه: از «Series 3/4 solutions» برای عناصر اصلی و Na₂O/K₂O استفاده کنید تا اثر ماتریس کنترل شود.
- گزارش استاندارد: سند بند «Test report» دارد؛ مقادیر، روش، محلولهای مرجع، طولموجها/عوامل داخلی و عدمقطعیتها را ثبت کنید.
جدول «در یک نگاه»
| محور | توضیح |
|---|---|
| عنوان کامل | Chemical analysis of chrome-bearing refractory products and chrome-bearing raw materials (alternative to the X-ray fluorescence method) — Part 3: FAAS & ICP-AES |
| کُد/سال | ISO 20565-3:2008 (ویرایش اول، تأیید شده در 2023) |
| روشها | ICP-AES و FAAS برای اکسیدهای اصلی |
| نمونهٔ طولموجها (ICP-AES) | Si 251.611، Al 396.152، Fe 259.940، Ti 334.941، Mn 257.610، Ca 393.366، Cr 267.716، Zr 343.823 nm |
| استانداردهای داخلی | Y (371.030 nm) و Sc (361.383 nm) |
| رنجهای کاربردی مهم | (ICP-AES) SiO₂: 0.1–10، Al₂O₃: 0.05–10، Fe₂O₃: 0.01–10، TiO₂/MnO: 0.01–1، CaO: 0.01–10، Cr₂O₃: 0.01–10، ZrO₂: 0.01–0.5 |
| نسبت با XRF | بدیل/جایگزین ISO 12677 |
منابع جدول: صفحه رسمی ISO (وضعیت، دامنه، تأیید 2023) و پیشنمایش متن استاندارد (جداول/طولموجها/رنجها).
پرسشهای پرتکرار استاندارد ایزو 20565-3 (FAQ)
این بخش فقط ICP-AES است یا FAAS هم دارد؟
هر دو را پوشش میدهد؛ فصل ۳ برای ICP-AES و فصل ۴ برای FAAS است؛ انتهای سند هم الزامات گزارش آزمون آمده است.
آیا نسخهٔ اروپایی وجود دارد؟
بله؛ EN ISO 20565-3:2008 (نمونهٔ ملی: SIST EN ISO 20565-3:2009) بدون تغییر متن ISO منتشر شده است.
این استاندارد جای کدام سند قدیمی را در بریتانیا گرفت؟
طبق پیشگفتار نسخهٔ بریتانیایی، همراه با Part 1 و 2، BS 1902-2.2:1974 را منسوخ کرده است.
مطالعه پیشنهادی:
- ایزو 20507: استاندارد واژهنامه سرامیکهای پیشرفته
- ایزو 20506: استاندارد مقاومت برشی کامپوزیتهای زمینه سرامیکی
فهرست منابع
- صفحهٔ رسمی ISO — ISO 20565-3:2008 (وضعیت، تأیید 2023، کمیته، ICS، خلاصه). ISO
- متن پیشنمایش استاندارد (PDF) — Scope، جداول رنجهای کاربرد/تعیین، طولموجها، استانداردهای داخلی، مراحل کالیبراسیون و گزارش. ITeh Standards+4ITeh Standards+4ITeh Standards+4
- پذیرش اروپایی — SIST EN ISO 20565-3:2009 (متن ISO بدون تغییر). ITeh Standards
- نسخهٔ بریتانیایی (BS EN ISO 20565-3:2008) — منسوخشدن BS 1902-2.2:1974 و اطلاعات مشارکت کمیتهٔ ملی. Antpedia+1