استاندارد ISO 50005:2021 راهنمایی برای پیاده‌سازی مرحله‌ای سیستم مدیریت انرژی است. این استاندارد به سازمان‌ها کمک می‌کند بدون اجرای یک‌باره تمام الزامات ISO 50001، مدیریت مصرف انرژی را از یک سطح ساده آغاز کنند و متناسب با منابع، نیازها و اهداف خود به سطوح بالاتر بلوغ برسند.
ISO 50005 نخستین‌بار در سپتامبر ۲۰۲۱ منتشر شد. این استاندارد برای تمام سازمان‌ها قابل استفاده است، اما تمرکز ویژه‌ای بر شرکت‌ها و سازمان‌های کوچک و متوسط دارد که ممکن است بودجه، نیروی متخصص یا زیرساخت کافی برای اجرای کامل یک سیستم مدیریت انرژی را در اختیار نداشته باشند.
در زمان نگارش این مقاله، ISO 50005:2021 همچنان نسخه منتشرشده استاندارد است. فرایند بازبینی دوره‌ای آن در سال ۲۰۲۶ انجام شده، اما هنوز ویرایش جدیدی جایگزین نسخه سال ۲۰۲۱ نشده است.
سیستم مدیریت انرژی چیست؟
سیستم مدیریت انرژی یا Energy Management System که به‌اختصار EnMS نامیده می‌شود، مجموعه‌ای از سیاست‌ها، فرایندها، مسئولیت‌ها، داده‌ها و اقدامات سازمانی برای مدیریت مصرف و عملکرد انرژی است.
هدف این سیستم فقط کاهش مبلغ قبض برق یا گاز نیست. سازمان باید بتواند منابع اصلی مصرف را شناسایی کند، داده‌های معتبر جمع‌آوری کند، شاخص‌های عملکرد انرژی تعیین کند، فرصت‌های بهبود را اولویت‌بندی کرده و نتایج اقدامات خود را اندازه‌گیری کند.
برای مثال، یک کارخانه ممکن است متوجه شود بخش عمده برق آن در موتورهای الکتریکی، کمپرسورهای هوا یا تجهیزات سرمایشی مصرف می‌شود. یک هتل ممکن است بیشترین مصرف را در سیستم گرمایش، سرمایش و آب گرم داشته باشد. در یک ساختمان اداری نیز روشنایی، تجهیزات رایانه‌ای و تهویه می‌توانند مصرف‌کنندگان اصلی باشند.
سیستم مدیریت انرژی کمک می‌کند تصمیم‌های کاهش مصرف بر پایه داده و تحلیل اتخاذ شوند، نه صرفاً براساس حدس یا اقدامات پراکنده.
چرا شرکت‌های کوچک به ISO 50005 نیاز دارند؟
اجرای کامل ISO 50001 ممکن است برای بعضی شرکت‌های کوچک پیچیده به نظر برسد. سازمان باید شرایط خود را تحلیل کند، خط‌مشی انرژی داشته باشد، بازنگری انرژی انجام دهد، شاخص‌ها و خطوط مبنا را تعیین کند، اهداف و برنامه‌های اقدام تهیه کند و عملکرد خود را به‌صورت مستمر پایش کند.
شرکت‌های کوچک معمولاً واحد مستقل انرژی ندارند و مسئولیت مدیریت مصرف ممکن است میان مدیر تولید، مسئول تأسیسات، مدیر مالی یا مسئول HSE تقسیم شده باشد. کمبود تجهیزات اندازه‌گیری، داده‌های ناقص، محدودیت بودجه و نبود نیروی متخصص نیز می‌تواند اجرای یک‌باره سیستم را دشوار کند.
ISO 50005 برای حل همین مشکل طراحی شده است. سازمان می‌تواند از فعالیت‌های ساده و کم‌هزینه شروع کند، نتایج اولیه به دست آورد و سپس دامنه و بلوغ سیستم را افزایش دهد.
سازمان ISO نیز اجرای مرحله‌ای را برای شرکت‌های کوچک مفید می‌داند؛ زیرا به آنها اجازه می‌دهد فعالیت‌ها را براساس منابع موجود اولویت‌بندی کنند، از موفقیت‌های سریع برای افزایش انگیزه کارکنان استفاده کنند و سیستم را به‌تدریج توسعه دهند.
مدل بلوغ ISO 50005 چگونه کار می‌کند؟
ISO 50005 از یک مدل بلوغ شامل ۱۲ عنصر اصلی و چهار سطح بلوغ استفاده می‌کند. هر عنصر بخشی از مدیریت انرژی را پوشش می‌دهد و سازمان می‌تواند وضعیت خود را در هر عنصر ارزیابی کند.
این عناصر موضوعاتی مانند رهبری، برنامه‌ریزی انرژی، بررسی مصرف، شاخص‌های عملکرد، اهداف، برنامه‌های اقدام، شایستگی کارکنان، کنترل عملیات، خرید، پایش و بازنگری مدیریت را پوشش می‌دهند.
نکته مهم این است که لازم نیست تمام عناصر از ابتدا در بالاترین سطح قرار داشته باشند. ممکن است یک سازمان در جمع‌آوری داده‌های انرژی سطح مناسبی داشته باشد، اما در زمینه اهداف، آموزش یا مدیریت خرید هنوز در سطح ابتدایی باشد.
سطح اول: شروع مدیریت انرژی
در سطح اول، سازمان اقدامات پایه را آغاز می‌کند. معمولاً یک مسئول برای پیگیری مصرف انرژی تعیین می‌شود و اطلاعات اولیه قبض‌های برق، گاز، سوخت یا دیگر حامل‌های انرژی جمع‌آوری می‌شوند.
هدف این سطح ایجاد آگاهی و شناخت اولیه است. سازمان باید بداند چه نوع انرژی‌هایی مصرف می‌کند، هزینه سالانه انرژی چقدر است و کدام تجهیزات یا واحدها احتمالاً بیشترین مصرف را دارند.
در این سطح ممکن است داده‌ها هنوز کامل نباشند، اما سازمان از مدیریت واکنشی و بدون برنامه فاصله می‌گیرد.
سطح دوم: توسعه و منظم‌کردن فعالیت‌ها
در سطح دوم، جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها ساختار مشخص‌تری پیدا می‌کند. مسئولیت‌ها روشن‌تر می‌شوند و سازمان فرصت‌های ساده کاهش مصرف را شناسایی می‌کند.
اصلاح تنظیمات تجهیزات، جلوگیری از نشت هوای فشرده، خاموش‌کردن تجهیزات غیرضروری، نگهداری مناسب، اصلاح روشنایی و آموزش کارکنان نمونه‌هایی از اقدامات این سطح هستند.
در این مرحله سازمان می‌تواند اهداف اولیه‌ای مانند کاهش درصدی مصرف برق یا گاز تعیین کند و نتایج اقدامات را بررسی کند.
سطح سوم: شکل‌گیری سیستم مدیریت انرژی
در سطح سوم، فعالیت‌های انرژی از حالت پروژه‌های پراکنده خارج می‌شوند و به بخشی از مدیریت سازمان تبدیل می‌شوند.
سازمان بازنگری انرژی کامل‌تری انجام می‌دهد، مصارف عمده انرژی را شناسایی می‌کند، شاخص‌های عملکرد انرژی تعریف می‌کند و برای پروژه‌های بهبود، مسئول، بودجه و زمان‌بندی تعیین می‌کند.
ملاحظات انرژی باید به‌تدریج در خرید تجهیزات، طراحی فرایندها، نگهداری، آموزش و تصمیم‌های سرمایه‌گذاری وارد شوند. مدیریت ارشد نیز عملکرد سیستم و تحقق اهداف را بررسی می‌کند.
سطح چهارم: سیستم تثبیت‌شده
سطح چهارم نشان‌دهنده یک سیستم مدیریت انرژی تثبیت‌شده و منظم است. در این سطح، فعالیت‌های سازمان به درجه‌ای می‌رسند که می‌توانند پایه مناسبی برای حرکت به سمت انطباق کامل با ISO 50001 باشند.
با این حال، رسیدن به سطح چهار ISO 50005 به‌طور خودکار به معنی انطباق کامل یا دریافت گواهینامه ISO 50001 نیست. استاندارد ISO 50005 با ISO 50001 هماهنگ است، اما تمام الزامات آن را پوشش نمی‌دهد.
تفاوت ISO 50005 و ISO 50001 چیست؟
استاندارد ISO 50001:2018 شامل الزامات لازم برای ایجاد، اجرا، نگهداری و بهبود سیستم مدیریت انرژی است. سازمان می‌تواند براساس آن ممیزی شود و از یک مرجع صدور مستقل گواهینامه دریافت کند.
این استاندارد بر بهبود مستمر عملکرد انرژی شامل بهره‌وری، نحوه استفاده و میزان مصرف انرژی تمرکز دارد. ISO 50001 همچنین از مدل برنامه‌ریزی، اجرا، ارزیابی و اقدام اصلاحی یا PDCA استفاده می‌کند. نسخه سال ۲۰۱۸ همچنان نسخه جاری ISO 50001 محسوب می‌شود.
در مقابل، ISO 50005 یک استاندارد راهنما برای اجرای مرحله‌ای است. این استاندارد در گروه استانداردهای راهنمای سیستم مدیریتی قرار دارد و تمام الزامات لازم برای صدور گواهینامه ISO 50001 را شامل نمی‌شود.
به بیان ساده:
- ISO 50005 مسیر مرحله‌ای و متناسب با بلوغ سازمان را نشان می‌دهد.
- ISO 50001 الزامات کامل و قابل ممیزی سیستم مدیریت انرژی را تعیین می‌کند.
شرکتی که فعلاً به گواهینامه نیاز ندارد، می‌تواند ISO 50005 را برای کاهش هزینه و ایجاد زیرساخت مدیریت انرژی اجرا کند. اگر در آینده مشتری، مناقصه یا سیاست سازمان دریافت گواهینامه را الزامی کند، سیستم ایجادشده می‌تواند پایه مناسبی برای تکمیل الزامات ISO 50001 باشد.
آیا ISO 50005 گواهینامه دارد؟
ISO 50005 به‌عنوان یک استاندارد راهنما تدوین شده است و استاندارد مستقل صدور گواهینامه سیستم مدیریت انرژی محسوب نمی‌شود.
برخی شرکت‌ها ممکن است خدمات ارزیابی بلوغ یا تأیید اجرای مرحله‌ای ارائه کنند، اما این ارزیابی نباید با گواهینامه معتبر ISO 50001 اشتباه گرفته شود. سازمانی که به گواهینامه سیستم مدیریت انرژی نیاز دارد باید تمام الزامات ISO 50001 را اجرا کرده و توسط مرجع صدور صلاحیت‌دار ممیزی شود.
بنابراین پیش از خرید خدماتی با عنوان «گواهینامه ISO 50005»، باید نوع سند، دامنه ارزیابی، مرجع صادرکننده و قابلیت استعلام آن به‌دقت بررسی شود.
مراحل پیاده‌سازی ISO 50005
اجرای ISO 50005 را می‌توان با مراحل زیر آغاز کرد:
- تعیین دامنه اولیه مدیریت انرژی؛
- مشخص‌کردن مسئول یا تیم انرژی؛
- جمع‌آوری قبوض و داده‌های مصرف حداقل یک سال؛
- شناسایی حامل‌های انرژی و تجهیزات اصلی مصرف‌کننده؛
- ارزیابی سطح بلوغ فعلی در عناصر استاندارد؛
- انتخاب سطح بلوغ هدف برای هر عنصر؛
- شناسایی اقدامات سریع و کم‌هزینه؛
- تعیین شاخص‌های ساده عملکرد انرژی؛
- تهیه اهداف و برنامه‌های اقدام؛
- آموزش کارکنان مرتبط؛
- پایش مصرف و مقایسه نتایج؛
- بازنگری عملکرد و حرکت به سطح بعدی.
سازمان لازم نیست تمام عناصر را با سرعت یکسان توسعه دهد. بهتر است ابتدا روی حوزه‌هایی تمرکز شود که بیشترین مصرف، هزینه یا فرصت صرفه‌جویی را دارند.
نمونه اجرای ISO 50005 در یک شرکت کوچک
فرض کنید یک کارگاه تولیدی فقط قبوض ماهانه برق و گاز را در اختیار دارد و اطلاعاتی از مصرف هر دستگاه ثبت نمی‌کند.
در سطح اول، قبوض یک سال گذشته جمع‌آوری و مسئول انرژی تعیین می‌شود. در سطح دوم، ساعات کار دستگاه‌ها، مصرف کمپرسورها و وضعیت روشنایی بررسی شده و اقدامات ساده مانند رفع نشتی‌ها و اصلاح زمان روشن‌بودن تجهیزات اجرا می‌شوند.
در سطح سوم، برای مصرف برق به ازای هر واحد محصول شاخص تعیین می‌شود و خرید تجهیزات جدید با درنظرگرفتن بازده انرژی انجام می‌گیرد. در سطح چهارم نیز پایش منظم، بازنگری مدیریت، ممیزی داخلی و برنامه‌های بهبود مستمر در سازمان تثبیت می‌شوند.
این رویکرد باعث می‌شود شرکت قبل از سرمایه‌گذاری‌های بزرگ، فرصت‌های کم‌هزینه را شناسایی کند و تصمیم‌های بعدی را براساس داده‌های واقعی بگیرد.
مزایای اجرای ISO 50005
مهم‌ترین مزیت ISO 50005 انعطاف‌پذیری آن است. سازمان مجبور نیست از ابتدا ساختار پیچیده‌ای ایجاد کند یا همه الزامات ISO 50001 را یک‌باره اجرا کند.
سایر مزایا عبارت‌اند از:
- شناسایی منابع اصلی اتلاف انرژی؛
- کاهش هزینه برق، گاز و سوخت؛
- ایجاد داده‌های قابل اعتماد برای تصمیم‌گیری؛
- اولویت‌بندی پروژه‌های صرفه‌جویی؛
- افزایش آگاهی کارکنان؛
- کاهش انتشارهای مرتبط با انرژی؛
- آماده‌شدن تدریجی برای ISO 50001؛
- جلوگیری از ایجاد مستندات غیرضروری؛
- امکان اجرای سیستم با منابع داخلی سازمان.
ISO 50001 نیز مدیریت منظم انرژی را با کاهش هزینه، افزایش رقابت‌پذیری، بهبود عملکرد و کاهش اثرات زیست‌محیطی مرتبط می‌داند.
جمع‌بندی
ISO 50005:2021 راهکاری عملی برای سازمان‌هایی است که می‌خواهند مدیریت انرژی را آغاز کنند، اما برای اجرای کامل ISO 50001 آمادگی ندارند.
مدل چهارسطحی این استاندارد کمک می‌کند سازمان از جمع‌آوری ساده داده‌ها شروع کند و به‌تدریج به یک سیستم منظم برای تعیین اهداف، کنترل مصرف، ارزیابی نتایج و بهبود مستمر برسد.
گروه مهندسین هوداک سیستم فرتاک خدمات ارزیابی بلوغ، تحلیل مصرف انرژی، آموزش، مستندسازی و پیاده‌سازی مرحله‌ای ISO 50005 را ارائه می‌کند. همچنین سازمان‌هایی که قصد دریافت گواهینامه ISO 50001 را دارند می‌توانند از این استاندارد برای ایجاد زیرساخت اولیه و کاهش هزینه و پیچیدگی اجرای پروژه استفاده کنند.