استاندارد ISO 14068-1:2023 یک استاندارد بینالمللی برای دستیابی به کربن خنثی و اثبات معتبر ادعاهای مرتبط با آن است. این استاندارد اصول، الزامات و راهنماییهای لازم برای محاسبه، کاهش، حذف و جبران انتشار گازهای گلخانهای را مشخص میکند.
ISO 14068-1 در نوامبر ۲۰۲۳ با عنوان «مدیریت تغییرات اقلیمی، گذار به انتشار خالص صفر، بخش اول: کربن خنثی» منتشر شد. این استاندارد به سازمانها و ارائهدهندگان محصولات و خدمات کمک میکند ادعای کربن خنثی خود را بر مبنای دادههای معتبر، برنامه کاهش انتشار و گزارشدهی شفاف ارائه کنند.
در زمان نگارش این مقاله، نسخه ISO 14068-1:2023 همچنان استاندارد منتشرشده است؛ اما ISO/FDIS 14068 در مرحله تأیید نهایی قرار دارد و پس از انتشار جایگزین نسخه فعلی خواهد شد. سازمانها باید پیش از شروع پروژه یا ارزیابی نهایی، آخرین وضعیت استاندارد را بررسی کنند.
کربن خنثی چیست؟
کربن خنثی به وضعیتی گفته میشود که در آن انتشار گازهای گلخانهای مربوط به یک موضوع مشخص، پس از انجام اقدامات کاهش و حذف، با میزان معادل و معتبر جبران شود.
واژه «کربن» در عبارت کربن خنثی فقط به دیاکسیدکربن محدود نیست و معمولاً تمام گازهای گلخانهای مرتبط را در بر میگیرد. این گازها پس از تبدیل به واحد معادل دیاکسیدکربن یا CO2e محاسبه و گزارش میشوند.
موضوع ادعای کربن خنثی میتواند یک سازمان، شرکت، محصول، خدمت، ساختمان، پروژه یا رویداد باشد. با این حال، مرز محاسبه باید از ابتدا بهصورت شفاف تعیین شود. یک شرکت نمیتواند فقط بخشی از فعالیتهای کمانتشار خود را انتخاب کند و بدون توضیح درباره سایر فعالیتها، کل سازمان را کربن خنثی معرفی کند.
ISO 14068 برای کشورها، استانها، شهرها و دیگر قلمروهایی که نتایج ملی خود را در چارچوب کنوانسیون تغییرات اقلیمی سازمان ملل گزارش میکنند، تدوین نشده است. دامنه آن بیشتر شامل سازمانها، مؤسسات مالی، محصولات، خدمات، ساختمانها و رویدادها میشود.
هدف استاندارد ISO 14068 چیست؟
هدف اصلی ISO 14068 جلوگیری از ادعاهای مبهم، غیرقابلسنجش یا گمراهکننده درباره کربن خنثی است. این استاندارد از سازمان میخواهد ادعای خود را بر پایه یک ردپای کربن معتبر، برنامه کاهش انتشار، اقدامات اجرایی و جبران انتشار باقیمانده ارائه کند.
براساس رویکرد سلسلهمراتبی استاندارد، سازمان ابتدا باید انتشار مستقیم و غیرمستقیم خود را کاهش دهد و ظرفیت حذف گازهای گلخانهای در زنجیره ارزش را افزایش دهد. استفاده از جبران کربن باید پس از این اقدامات و برای انتشارهای باقیمانده انجام شود.
بنابراین خرید اعتبار کربن بهتنهایی برای اعلام کربن خنثی کافی نیست. سازمان باید نشان دهد که اقدامات واقعی و قابلاندازهگیری برای کاهش انتشار انجام داده و جبران فقط برای انتشارهایی استفاده شده است که در دوره موردنظر امکان حذف آنها وجود نداشته است.
مهمترین الزامات ISO 14068
تعیین موضوع و مرز کربن خنثی
سازمان باید مشخص کند ادعای کربن خنثی مربوط به چه چیزی است. این موضوع ممکن است کل سازمان، یک سایت تولیدی، یک محصول، یک خدمت یا یک رویداد باشد.
مرزهای عملیاتی، جغرافیایی و زمانی نیز باید تعیین شوند. منابع انتشار داخل و خارج از مرز و دلیل حذف هر منبع مهم باید مستند شود.
محاسبه ردپای کربن
پیش از برنامهریزی برای کربن خنثی، سازمان باید میزان انتشار و حذف گازهای گلخانهای را محاسبه کند. روش محاسبه باید معتبر، سازگار، قابل ردیابی و متناسب با موضوع مورد بررسی باشد.
برای ردپای کربن سازمان میتوان از ISO 14064-1 و برای ردپای کربن محصول از ISO 14067 استفاده کرد. ISO 14068 جایگزین این استانداردهای محاسباتی نیست، بلکه نتایج آنها را در مسیر دستیابی به کربن خنثی به کار میگیرد.
تدوین برنامه مدیریت کربن
سازمان باید برنامهای برای کاهش انتشارهای فعلی و آینده تهیه کند. این برنامه باید اهداف، اقدامات، مسئولان، منابع، زمانبندی و شاخصهای ارزیابی را مشخص کند.
اقدامات ممکن است شامل افزایش بهرهوری انرژی، اصلاح فرایندها، استفاده از انرژی تجدیدپذیر، کاهش مصرف مواد، بهبود حملونقل، تغییر طراحی محصول و مدیریت بهتر تأمینکنندگان باشد.
اولویتدادن به کاهش واقعی انتشار
ISO 14068 یک سلسلهمراتب مشخص برای اقدامات اقلیمی تعیین میکند. کاهش مستقیم و غیرمستقیم انتشار و افزایش حذف در زنجیره ارزش باید نسبت به جبران خارج از زنجیره ارزش در اولویت قرار گیرد.
این رویکرد باعث میشود سازمانها نتوانند بدون اصلاح فعالیتهای پرانتشار خود، صرفاً با خرید اعتبار کربن ادعای کربن خنثی داشته باشند.
جبران انتشارهای باقیمانده
پس از انجام اقدامات کاهش، ممکن است بخشی از انتشار همچنان باقی بماند. سازمان میتواند این بخش را با استفاده از اعتبارها یا پروژههای جبران معتبر پوشش دهد.
میزان، نوع، دوره، منبع و وضعیت اعتبارهای مورد استفاده باید شفاف باشد. همچنین خطر شمارش دوگانه، اعتبار پروژه، دائمیبودن حذف و قابلیت ردیابی اعتبارها باید بررسی شود.
گزارشدهی و ادعای شفاف
ادعای کربن خنثی باید دقیقاً مشخص کند چه موضوعی، در چه دورهای و با چه مرزی کربن خنثی شده است. روش محاسبه، اقدامات کاهش، انتشار باقیمانده و نحوه جبران نیز باید در گزارش قابل دسترس باشد.
عبارتهایی مانند «شرکت سبز»، «بدون کربن» یا «دوستدار اقلیم» بدون ارائه توضیح و شواهد کافی ممکن است برای مخاطب گمراهکننده باشند.
تفاوت ISO 14068 با ISO 14064
استاندارد ISO 14064-1:2018 الزامات محاسبه و گزارش انتشار و حذف گازهای گلخانهای را در سطح سازمان تعیین میکند. این استاندارد برای طراحی، توسعه، مدیریت و گزارش موجودی گازهای گلخانهای استفاده میشود.
ISO 14064 به سازمان کمک میکند مشخص کند چه میزان گاز گلخانهای منتشر یا حذف کرده است؛ اما بهتنهایی چارچوب کاملی برای ادعای کربن خنثی ارائه نمیکند.
ISO 14068 مرحله بعدی را پوشش میدهد. سازمان پس از تهیه موجودی انتشار، باید برنامه کاهش را اجرا کند، انتشار باقیمانده را جبران کند و ادعای کربن خنثی را بهصورت شفاف ارائه دهد.
به بیان ساده:
- ISO 14064: انتشار ما چقدر است؟
- ISO 14068: چگونه براساس این محاسبات به کربن خنثی برسیم و آن را اثبات کنیم؟
در زمان نگارش، ISO 14064-1:2018 همچنان نسخه منتشرشده است، هرچند پروژه تدوین ویرایش بعدی آن نیز آغاز شده است.
تفاوت ISO 14068 با ISO 50100
استاندارد ISO 50100:2026 بر کربنزدایی انتشارهای مرتبط با انرژی تمرکز دارد. این استاندارد سازمان را ملزم میکند کاهش مطلق انتشارهای مرتبط با انرژی را در دامنههای ۱ و ۲، متناسب با اهداف تعیینشده، نشان دهد.
ISO 50100 بیشتر بر مصرف سوخت، برق، بخار، گرمایش، سرمایش و دیگر منابع انرژی تمرکز دارد. در مقابل، ISO 14068 دامنه گستردهتری دارد و میتواند تمام منابع مرتبط با ردپای کربن یک سازمان، محصول یا خدمت را در بر گیرد.
تفاوت اصلی سه استاندارد را میتوان چنین خلاصه کرد:
| استاندارد | کاربرد اصلی |
|---|---|
| ISO 14064 | محاسبه و گزارش انتشار و حذف گازهای گلخانهای |
| ISO 50100 | کاهش انتشارهای مرتبط با انرژی، بهویژه دامنههای ۱ و ۲ |
| ISO 14068 | دستیابی و اثبات کربن خنثی پس از محاسبه، کاهش و جبران |
این استانداردها جایگزین یکدیگر نیستند. یک سازمان میتواند ISO 14064 را برای تهیه موجودی انتشار، ISO 50100 را برای کاهش انتشارهای انرژیمحور و ISO 14068 را برای مدیریت و اثبات ادعای کربن خنثی بهصورت هماهنگ اجرا کند.
مراحل پیادهسازی ISO 14068
مراحل معمول اجرای استاندارد عبارتاند از:
- تعیین موضوع، دامنه و دوره ادعای کربن خنثی؛
- شناسایی منابع انتشار مستقیم و غیرمستقیم؛
- تهیه موجودی گازهای گلخانهای و انتخاب سال پایه؛
- تعیین روشها و عوامل محاسبه انتشار؛
- تدوین اهداف و برنامه کاهش انتشار؛
- اجرای پروژههای بهرهوری، انرژی تجدیدپذیر و اصلاح فرایند؛
- محاسبه مجدد انتشار پس از اجرای اقدامات؛
- تعیین انتشار باقیمانده؛
- انتخاب سازوکار جبران معتبر؛
- تهیه گزارش کربن خنثی؛
- انجام ارزیابی یا راستیآزمایی مستقل؛
- پایش و بهبود برنامه در دورههای بعدی.
آیا ISO 14068 گواهینامه دارد؟
ISO 14068 یک استاندارد سیستم مدیریتی مانند ISO 9001 یا ISO 14001 نیست. تمرکز آن بر الزامات دستیابی و اثبات کربن خنثی و اعتبار ادعای مربوط به یک موضوع مشخص است.
سازمان میتواند گزارش و ادعای کربن خنثی خود را برای ارزیابی یا راستیآزمایی در اختیار یک مرجع مستقل قرار دهد. نوع سند صادرشده، دامنه ارزیابی و میزان اعتبار آن باید پیش از عقد قرارداد بررسی شود.
سازمان ISO خود گواهینامه یا تأییدیه صادر نمیکند. خدمات صدور گواهینامه و ارزیابی انطباق توسط مراجع مستقل ارائه میشوند و اعتباردهی، صلاحیت آن مراجع را تأیید میکند.
مزایای اجرای ISO 14068
اجرای صحیح استاندارد میتواند اعتبار ادعاهای زیستمحیطی سازمان را افزایش دهد و خطر سبزشویی یا ارائه ادعاهای بدون پشتوانه را کاهش دهد.
این استاندارد همچنین به سازمان کمک میکند منابع اصلی انتشار را شناسایی کند، پروژههای کاهش کربن را اولویتبندی کند و اطلاعات شفافتری در اختیار مشتریان، سرمایهگذاران و شرکای تجاری قرار دهد.
سازمان ISO از افزایش اعتماد به ادعاهای کربن خنثی، حمایت از راهبردهای علمی کاهش انتشار و تقویت رویکرد چرخه عمر و زنجیره ارزش بهعنوان مزایای ISO 14068 نام میبرد.
جمعبندی
ISO 14068 چارچوبی برای دستیابی واقعی و قابل اثبات به کربن خنثی ارائه میکند. سازمان ابتدا باید ردپای کربن خود را محاسبه کند، سپس انتشار را تا حد امکان کاهش دهد و فقط انتشارهای باقیمانده را با روشهای معتبر جبران کند.
ISO 14064 ابزار اصلی محاسبه و گزارش انتشار است، ISO 50100 بر کاهش انتشارهای مرتبط با انرژی تمرکز دارد و ISO 14068 این اقدامات را در مسیر ادعای شفاف و معتبر کربن خنثی تکمیل میکند.
گروه مهندسین هوداک سیستم فرتاک خدمات تعیین دامنه، محاسبه ردپای کربن، تحلیل شکاف، تدوین برنامه کاهش انتشار، مستندسازی و آمادهسازی سازمان برای ارزیابی ISO 14068 را ارائه میکند. برای بررسی وضعیت انتشار سازمان و دریافت برنامه اجرایی کربن خنثی، با کارشناسان سیستم فرتاک تماس بگیرید.