استاندارد ISO 9001:2026 ششمین ویرایش استاندارد بینالمللی سیستم مدیریت کیفیت خواهد بود و قرار است جایگزین ISO 9001:2015 شود. این استاندارد در حال حاضر در مرحله نهایی انتشار قرار دارد و براساس برنامه رسمی سازمان بینالمللی استاندارد، انتشار آن برای سپتامبر ۲۰۲۶ پیشبینی شده است.
صفحه رسمی ISO وضعیت نسخه جدید را «در حال انتشار» اعلام کرده است؛ به این معنا که تدوین فنی و رأیگیری پیشنویس نهایی انجام شده و فرایندهای نهایی تولید و انتشار در حال انجام هستند. بنابراین تا پیش از انتشار رسمی، همچنان ISO 9001:2015 به همراه اصلاحیه سال ۲۰۲۴، نسخه معتبر و قابل استناد استاندارد سیستم مدیریت کیفیت محسوب میشود.
سازمانهایی که اکنون گواهینامه ISO 9001:2015 دارند، نباید منتظر انتشار نسخه جدید بمانند یا اجرای سیستم مدیریت کیفیت خود را متوقف کنند. بهترین رویکرد، ادامه اجرای نسخه فعلی و آمادهسازی تدریجی سازمان برای بررسی تغییرات نسخه ۲۰۲۶ است.
چرا استاندارد ISO 9001 بازنگری شد؟
نسخه فعلی ISO 9001 در سال ۲۰۱۵ منتشر شد. در فاصله بیش از یک دهه، محیط فعالیت سازمانها بهطور قابلتوجهی تغییر کرده است. توسعه هوش مصنوعی، اتوماسیون، دورکاری، خدمات دیجیتال، وابستگی بیشتر به دادهها، تغییر انتظارات مشتریان و آسیبپذیری زنجیره تأمین، شیوه مدیریت کیفیت را تحت تأثیر قرار دادهاند.
ISO پس از مشورت بینالمللی در سال ۲۰۲۳ به این نتیجه رسید که بازنگری استاندارد میتواند ارزش آن را افزایش دهد و نیازهای جدید کاربران و ذینفعان را بهتر پوشش دهد. کمیته تدوین همچنین اعلام کرده است که در فرایند بازنگری، فناوریهای نوظهور، ساختار هماهنگ استانداردهای مدیریتی، درخواستهای تفسیر الزامات و هماهنگی با نسخه جدید ISO 9000 بررسی شدهاند.
هدف اصلی نسخه جدید، کنارگذاشتن اصول قبلی مدیریت کیفیت نیست. رویکرد فرایندی، تفکر مبتنی بر ریسک، تمرکز بر مشتری، رهبری، ارزیابی عملکرد و بهبود مستمر همچنان پایههای اصلی سیستم مدیریت کیفیت باقی خواهند ماند. تغییرات بیشتر با هدف شفافترشدن الزامات و متناسبکردن آنها با شرایط جدید کسبوکار انجام شدهاند.
وضعیت فعلی ISO 9001:2026
پیشنویس بینالمللی ISO/DIS 9001 در سال ۲۰۲۵ با رأی موافق ۹۷ درصد اعضای مشارکتکننده تصویب شد. پس از بررسی نظرات دریافتشده، پیشنویس نهایی یا FDIS در مه ۲۰۲۶ برای رأیگیری رسمی ارائه شد و رأیگیری آن در ۹ ژوئیه ۲۰۲۶ به پایان رسید.
اکنون پروژه وارد مرحله 60.00 یا «استاندارد بینالمللی در حال انتشار» شده است. ISO زمان انتشار نسخه ششم را سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرده، اما تا زمان انتشار سند نهایی، نباید از عنوان گواهینامه ISO 9001:2026 استفاده شود.
همچنین ممکن است در مراحل نهایی، ویرایشهای جزئی یا اصلاحات نگارشی در متن انجام شود. به همین دلیل سازمانها باید تصمیم نهایی درباره اصلاح مستندات خود را براساس نسخه رسمی منتشرشده اتخاذ کنند، نه نسخههای غیررسمی موجود در اینترنت.
مهمترین محورهای تغییر در ISO 9001:2026
از آنجا که متن نهایی استاندارد هنوز بهصورت رسمی منتشر نشده است، نمیتوان یک جدول قطعی از تمام تغییرات بندبهبند ارائه کرد. با این حال، براساس اطلاعات منتشرشده توسط ISO و کمیته فنی ISO/TC 176، محورهای زیر در نسخه جدید اهمیت بیشتری دارند.
۱. هماهنگی با ساختار جدید استانداردهای مدیریتی
نسخه جدید با ساختار هماهنگ استانداردهای سیستم مدیریتی همراستا شده است. این ساختار باعث میشود اصطلاحات، ترتیب بندها و الزامات مشترک میان استانداردهایی مانند ISO 9001، ISO 14001، ISO 45001 و ISO 27001 هماهنگی بیشتری داشته باشند.
این موضوع برای سازمانهایی که سیستم مدیریت یکپارچه دارند اهمیت دارد؛ زیرا میتوانند فرایندهایی مانند مدیریت ریسک، ممیزی داخلی، کنترل مستندات، بازنگری مدیریت و اقدامات اصلاحی را بهصورت مشترک مدیریت کنند.
انتظار نمیرود ساختار دهبندی ISO 9001 بهطور اساسی تغییر کند. بنابراین سازمانهایی که نسخه ۲۰۱۵ را بهصورت مؤثر اجرا کردهاند، احتمالاً نیازمند طراحی مجدد کامل سیستم مدیریت کیفیت نخواهند بود.
۲. توجه بیشتر به فناوری و فرایندهای دیجیتال
یکی از دلایل رسمی بازنگری ISO 9001، بررسی اثر فناوریهای نوظهور بر مدیریت کیفیت بوده است. استفاده از نرمافزارهای ابری، هوش مصنوعی، سامانههای برنامهریزی منابع سازمان، اتوماسیون تولید، تحلیل داده و ارائه خدمات دیجیتال، نحوه اجرای بسیاری از فرایندهای سازمان را تغییر داده است.
در نسخه جدید انتظار میرود سازمانها کنترل مؤثرتری بر فرایندهای دیجیتال، کیفیت دادهها، زیرساخت فناوری و نتایج حاصل از ابزارهای خودکار داشته باشند.
برای مثال، استفاده از هوش مصنوعی برای بازرسی محصول یا پاسخگویی به مشتریان، مسئولیت سازمان را از بین نمیبرد. سازمان همچنان باید از صحت خروجی، قابلیت ردیابی، کفایت کنترلها و انطباق نتایج با الزامات مشتری اطمینان حاصل کند.
۳. اصطلاحات و مفاهیم شفافتر
استاندارد ISO 9000:2026 که اصول و واژگان مدیریت کیفیت را ارائه میکند، پیش از انتشار ISO 9001 جدید منتشر شده است. این نسخه تعاریف و مفاهیم را برای هماهنگی با شیوههای جدید کسبوکار، فناوری و نیازهای ذینفعان بهروزرسانی کرده است.
بنابراین سازمانها باید هنگام انتقال، اصطلاحات مورد استفاده در روشهای اجرایی، دستورالعملها، فرمها و آموزشهای خود را نیز بررسی کنند. ممکن است برخی واژهها تغییر جزئی داشته باشند یا توضیحات دقیقتری برای آنها ارائه شده باشد.
با این حال، لازم نیست همه مستندات صرفاً به دلیل تغییر واژگان بازنویسی شوند. اصلاح مستندات باید فقط در جایی انجام شود که تغییر اصطلاح بر نحوه اجرای فرایند یا درک کارکنان اثر میگذارد.
۴. توجه به تغییرات اقلیمی در شرایط سازمان
در فوریه ۲۰۲۴، اصلاحیهای برای ISO 9001:2015 منتشر شد که سازمان را ملزم میکند مشخص کند آیا تغییرات اقلیمی موضوعی مرتبط با سیستم مدیریت کیفیت آن است یا خیر. همچنین در بخش طرفهای ذینفع یادآوری شد که برخی ذینفعان ممکن است الزاماتی مرتبط با تغییرات اقلیمی داشته باشند.
این الزام به معنی اجباریبودن اجرای برنامه محیط زیستی برای تمام سازمانها نیست. سازمان باید بررسی کند که تغییرات اقلیمی آیا بر توانایی آن برای ارائه مداوم محصولات و خدمات منطبق اثر دارد یا خیر.
برای مثال، کمبود آب، اختلال در حملونقل، افزایش دمای محیط، تغییر مواد اولیه، قطعی انرژی یا الزامات کربنی مشتریان ممکن است روی کیفیت محصول و تداوم خدمت اثر بگذارند. سازمان باید در صورت مرتبطبودن این موارد، آنها را در ارزیابی شرایط، ریسکها و برنامههای کنترلی خود لحاظ کند.
۵. تأکید بر نیازهای مشتریان و ذینفعان
صفحه رسمی ISO اعلام کرده است که بازنگری جدید برای پاسخگویی بهتر به نیازهای کسبوکارهای امروزی و انتظارات ذینفعان انجام شده است.
در نتیجه، سازمانها باید روش شناسایی نیازهای مشتری، قوانین، الزامات قراردادی، انتظارات شرکت مادر، شرایط تأمینکنندگان و دیگر طرفهای ذینفع را بازبینی کنند.
صرف تهیه فهرستی ثابت از ذینفعان کافی نیست. سازمان باید مشخص کند کدام الزامات برای سیستم مدیریت کیفیت مرتبط هستند، چگونه تغییرات آنها شناسایی میشود و چه اثری بر طراحی فرایندها، کنترل کیفیت و اهداف سازمان دارند.
چگونه برای ISO 9001:2026 آماده شویم؟
اولین اقدام، جلوگیری از تغییرات عجولانه است. تا پیش از انتشار رسمی استاندارد، بازنویسی نظامنامه، روشهای اجرایی یا فرمها براساس اطلاعات غیررسمی توصیه نمیشود.
با این حال، سازمان میتواند اقدامات زیر را از هماکنون انجام دهد:
- فرایندها و ارتباط میان آنها را بازنگری کند.
- شاخصهای عملکرد فرایندها را قابلاندازهگیری و نتیجهمحور تعریف کند.
- وضعیت تحقق اهداف کیفیت و رضایت مشتری را بررسی کند.
- ریسکها و فرصتهای مرتبط با فرایندها را بهروزرسانی کند.
- فرایندهای دیجیتال، نرمافزارها و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی را شناسایی کند.
- روش کنترل صحت، امنیت و قابلیت اعتماد دادهها را بررسی کند.
- نیازها و انتظارات مشتریان و سایر ذینفعان را بهروزرسانی کند.
- مرتبطبودن تغییرات اقلیمی با نتایج سیستم مدیریت کیفیت را ارزیابی کند.
- عملکرد تأمینکنندگان و کنترل خدمات برونسپاریشده را بازنگری کند.
- شایستگی ممیزان داخلی و مسئولان فرایندها را ارتقا دهد.
- عدم انطباقهای قبلی و اثربخشی اقدامات اصلاحی را بررسی کند.
- منتظر انتشار نسخه رسمی برای انجام تحلیل شکاف بندبهبند بماند.
پس از انتشار نسخه نهایی، سازمان باید یک تحلیل شکاف رسمی میان ISO 9001:2015 و ISO 9001:2026 انجام دهد. نتیجه این تحلیل مشخص میکند کدام فرایندها، مستندات، آموزشها و کنترلها باید اصلاح شوند.
تکلیف گواهینامههای ISO 9001:2015 چیست؟
گواهینامههای معتبر ISO 9001:2015 بلافاصله پس از انتشار نسخه جدید باطل نمیشوند. ISO اعلام کرده است سازمانهای دارای گواهینامه، یک دوره انتقال برای انطباق سیستم مدیریت کیفیت خود با نسخه جدید خواهند داشت. جزئیات و مدت دقیق دوره انتقال باید پس از انتشار استاندارد و اعلام ترتیبات مراجع اعتباردهی مشخص شود.
سازمانها باید برنامه ممیزی انتقال را با شرکت صادرکننده گواهینامه خود هماهنگ کنند. ممیزی انتقال ممکن است همزمان با ممیزی مراقبتی یا تمدید گواهینامه انجام شود، اما نحوه اجرای آن به برنامه مرجع صدور و وضعیت سیستم سازمان بستگی دارد.
تا زمانی که نسخه جدید منتشر نشده و الزامات انتقال اعلام نشدهاند، شرکتها باید ممیزیهای ISO 9001:2015 را طبق برنامه ادامه دهند.
جمعبندی
ISO 9001:2026 قرار نیست اصول اساسی مدیریت کیفیت را کنار بگذارد. تمرکز بر مشتری، رویکرد فرایندی، تصمیمگیری مبتنی بر شواهد، رهبری، مدیریت ریسک و بهبود مستمر همچنان پایه سیستم مدیریت کیفیت باقی میمانند.
تغییرات نسخه جدید بیشتر با هدف شفافسازی الزامات، هماهنگی با ساختار جدید استانداردهای مدیریتی و پاسخگویی به تحول دیجیتال، فناوریهای نوظهور، نیازهای ذینفعان و شرایط جدید کسبوکار انجام شدهاند.
گروه مهندسین هوداک سیستم فرتاک خدمات آموزش، تحلیل شکاف، مستندسازی، پیادهسازی و آمادهسازی سازمانها برای انتقال از ISO 9001:2015 به ISO 9001:2026 را ارائه میکند. پس از انتشار نسخه رسمی، سازمانها میتوانند با دریافت برنامه انتقال اختصاصی، اصلاحات لازم را بدون ایجاد مستندات اضافی و دوبارهکاری اجرا کنند.